Een Brit en en Belgische beschrijven Congo, het door uitzichtloze grondstoffenoorlogen verscheurde ‘meest achtergebleven land ter wereld’. Recensie van Tim Butcher, ‘Blood River’ en Lieve Joris, ‘De hoogvlaktes’.

141108butcher

Onpartijdige hulpverlening is in de meeste conflicten een illusie. Maar de giro-555-brigades willen dat niet weten. Naïef? Een bespreking van Linda Polmans nieuwe boek “De crisiskaravaan” en de bundel “Reinventing Foreign Aid” van Bill Easterly.

Doe niets

De internationale bestrijding van hiv/aids lijkt eindelijk resultaten te boeken. Besmettings- en sterftegrafieken tonen een dalende lijn en er is meer geld beschikbaar dan ooit. Toch zijn er ook tegengeluiden. Kloppen de cijfers wel? En worden de miljarden dollars op de juiste manier besteed?

Tekst: Peter Vermaas

Meer dan twintigduizend mensen uit de hele wereld verzamelden zich begin augustus in Mexico-Stad voor de zeventiende Internationale Aids Conferentie. Activisten, wetenschappelijk onderzoekers, ontwikkelingswerkers en politici krioelden zes dagen lang door het Centro Banamex, aan de westkant van de miljoenenstad. De stemming op de conferentie was goed, de gedelegeerden waren optimistisch. Niet alleen omdat het leuk is en nuttig voor het netwerk om elkaar van tijd tot tijd tegen te komen, ook omdat juist aan de vooravond van deze conferentie nieuwe cijfers waren gelanceerd waar na jaren van teleurstellingen eindelijk een sprankje hoop uit sprak.

‘Deze conferentie vindt plaats nu we een nieuwe fase ingaan in de strijd tegen aids’, sprak directeur Peter Piot van de VN-organisatie UNAIDS plechtstatig tijdens een van de openingstoespraken in het nabij het conferentiecentrum gelegen Auditorio Nacional. ‘Voor het eerst gaan er minder mensen dood aan aids en raken minder mensen besmet met hiv. Voor het eerst hebben we empirisch bewijs dat onze magnifieke coalitie bergen kan verzetten. Een unieke en diverse coalitie presenteert zich hier in dit auditorium’, jubelde Piot onder luid applaus van de congresgangers. ‘Dit is bemoedigend’, vervolgde hij, ‘maar geen reden voor zelfgenoegzaamheid noch voor het uitroepen van de overwinning. Het eind van aids is tenslotte nog lang niet in zicht.’

Zelfgenoegzaamheid was het misschien niet, maar het positieve geluid zette de toon voor de verdere conferentie. Er heerste, zeggen mensen die erbij waren, een enthousiaste stemming over de bereikte resultaten tot nu toe. Zou aids dan toch te stoppen zijn?

Wie de nieuwste cijfers bekijkt, begrijpt waarom men optimistisch is. Jarenlang gingen alle lijnen in alle grafieken gestaag omhoog: het aantal hiv-geïnfecteerden en het aantal aidsdoden nam sinds de eerste statistieken uit de jaren tachtig steeds verder toe. In 2007 constateerde UNAIDS, verantwoordelijk voor de data, voor het eerst een afvlakking. Het aantal mensen dat jaarlijks wereldwijd overlijdt aan de gevolgen van aids daalde van 3,9 miljoen in 2001 tot 2,1 miljoen in 2007. Ook het aantal nieuwe infecties nam af. Werden in 1998 nog 3,2 miljoen mensen besmet met het hiv-virus, in 2007 waren dat er 2,1 miljoen. Bovendien ontvangen inmiddels zo’n 3 miljoen patiënten in armere landen antiretrovirale medicijnen – evengoed iets om blij mee te zijn, al is het pas 30 procent van de mensen die het nodig hebben. Van de naar schatting 33 miljoen mensen die eind 2007 met hiv besmet waren, woont 68 procent in Afrika bezuiden de Sahara.  

Zeitgeist

Peter van Rooijen, voormalig directeur van het Aids Fonds en oprichter van STOP AIDS NOW!, was bij de conferentie in Mexico aanwezig. Het optimisme is terecht, zegt hij. Vorig jaar werd voor het eerst duidelijk dat ook de inspanningen op het gebied van preventie enig resultaat lijken te hebben. ‘Kennelijk heeft de optelsom van wat we met zijn allen doen een positief effect’, zegt Van Rooijen voorzichtig. ‘Preventie en behandeling samen kunnen tot een keerpunt leiden.’

Jarenlang ging het debat erover wat de beste remedie tegen de snelle verspreiding van aids zou zijn: behandeling van patiënten of preventie. In Mexico draaide het om de combinatie van beide: behandeling als preventie. Dat is, zoals een Canadese journalist het noemde, ‘de nieuwe Zeitgeist’. Wie behandeld wordt, leeft niet alleen langer en kan dus economisch productief blijven, hij of zij is ook minder infectueus en helpt dus de verdere verspreiding van de aidsepidemie te vertragen. Van Rooijen: ‘Preventie is meer dan een condoom op een bezemsteel.’

Maar er zijn volgens Van Rooijen meer redenen om tevreden terug te kijken op de conferentie. Voor het eerst werd tijdens een dergelijke wereldtop plenair specifiek gesproken over prostituees, drugsgebruikers en mannen die seks hebben met mannen. Dat was volgens hem, en vele andere aidsactivisten, een doorbraak. Uit nieuw onderzoek, onder andere van UNAIDS, blijkt tenslotte dat deze groepen het meeste risico lopen besmet te raken.

‘’Het is altijd heel moeilijk’, zegt Van Rooijen, ‘om deze groepen op de agenda te zetten. Niet omdat UNAIDS het lastige thema’s vindt, maar omdat er veel landen zijn die graag willen ontkennen dat homoseksualiteit of prostitutie bestaan of omdat ze het strafbaar hebben gesteld. We doen er in het Westen misschien een beetje lacherig over dat deze risicogroepen nu pas besproken zijn, maar ga eens naar een willekeurig Afrikaans land en praat over homoseksualiteit of ga naar Thailand en vraag naar drugsgebruik: je krijgt het lid op de neus. Op landenniveau worden sommige problemen gewoon glashard ontkend en UNAIDS heeft, denk ik, als een van de weinige organisaties een poging gedaan dat te benoemen.’

Ook de invloedrijke arts Kevin de Cock, het hoofd van de afdeling hiv/aids van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), liet zich eerder dit jaar in een veelbesproken Brits kranteninterview al ontvallen dat hiv ‘buiten Afrika ten zuiden van de Sahara beperkt is gebleven tot [deze] groepen met een hoog risico’. Hij bevestigde wat andere onderzoekers al eerder vermoedden: het angstbeeld dat ook in China en India een allesverwoestende epidemie op uitbreken zou staan, is ongegrond. Ook dat ging in Mexico begin augustus voor het eerst uitgebreid over tafel.  

Noodkreet

Tot zover het goede nieuws. Want, zeggen critici, is het niet een beetje laat om over deze risicogroepen te praten? En heeft UNAIDS de epidemie niet jarenlang zwaar overdreven? De organisatie heeft het aantal aidsslachtoffers onlangs immers behoorlijk moeten bijstellen en was al jaren eerder vanuit verschillende hoeken gewaarschuwd dat de statistische methoden misschien wel niet zo accuraat zouden zijn. En, ten slotte, leidt de gigantische aandacht voor één specifieke ziekte in sommige Afrikaanse landen niet tot ontwrichting van de rest van het toch al broze gezondheidssysteem?

Van 2001 tot 2006 was de Canadees Stephen Lewis de speciale afgezant van de Verenigde Naties voor hiv/aids in Afrika. De ex-diplomaat publiceerde over de jaren dat hij voor secretaris-generaal Kofi Annan werkte in 2005 het kritische boek Race Against Time: Searching for Hope in AIDS-Ravaged Africa. In dit goed verkochte werk, in het Nederlands uitgegeven door uitgeverij Lemniscaat, maakt Lewis gehakt van een aantal aannames van het internationale beleid voor ontwikkelingssamenwerking. Als de omvang van aids (‘de pest van onze tijd’) in New York, Genève en Washington niet voldoende onderkend zou worden, dan blijven de Millenniumontwikkelingsdoelen ‘een schijnvertoning’ en in Afrika buiten bereik, betoogde hij in zijn ongezouten aanklacht. ‘Het is belachelijk te denken dat bevolkingsgroepen die nauwelijks in staat zijn te overleven, de economie draaiende kunnen houden’, schreef Lewis. De Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds zouden volgens hem moeten opdraaien voor de kosten van de aidspandemie nu die organisaties erkend hebben dat ‘hun verwoestende rooftocht’ (de structurele aanpassingsprogramma’s in de jaren tachtig en negentig) tot desastreus beleid heeft geleid.

Volgens Lewis is er drie jaar na de publicatie nog weinig veranderd. ‘Het spijt me het te moeten zeggen,’ bromt hij door de telefoon, ‘maar het boek is nog altijd actueel. Ik zou willen dat mijn noodkreet volstrekt gedateerd zou zijn, maar wat ik over de bereidheid van de G8 en de VN heb gezegd om daadwerkelijk iets aan de aidscrisis te doen, is nog steeds valide.’

Vooral bij de VN wordt volgens Lewis ‘fout op fout gestapeld’. ‘Er is wel enige vooruitgang geboekt als het gaat om het aantal mensen dat wordt behandeld, maar dat is voor een groot deel te danken aan het werk van het maatschappelijk middenveld. Dit kan niet op het conto worden gezet van de multilaterale initiatieven en organisaties.’ De VN hebben misschien niet het vele geld wat de Amerikaanse aidsbestrijders hebben, maar de volkerenorganisatie had verbaal van zich moeten laten horen, vindt Lewis. ‘De VN hadden moeten zeggen dat de beloftes die de G8 in 2005 in Gleneagles deden, loos zijn gebleken. De hulp zou verdubbeld worden, maar werd alleen maar minder! De VN hadden zich moeten uitspreken tegen het seksueel geweld na de verkiezingen in Kenia en Zimbabwe en de continue oorlog tegen vrouwen in Congo. Heeft UNAIDS ooit een noodvergadering bijeengeroepen om te proberen hier iets tegen te doen? Hebben ze er iets over gezegd in hun rapporten? Hebben ze iets gedaan om de snelle verspreiding van aids door dit soort misdaden tegen te gaan? Ooit een VN-stem gehoord over de jaren dat de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki weigerde aidsmedicijnen te verstrekken? We hebben geen enkele moeite over Myanmar, Iran of Zimbabwe heen te walsen, maar als er een president van een land verantwoordelijk is voor de dood van duizenden mensen, waarom zeggen we daar dan niets over? Dat is een dubbele standaard. De VN zien niet in dat het nodig is permanent aan de bel te trekken om de aandacht erbij te houden. Niets! Nooit hoor je iets van de VN!’

Lewis ziet bij UNAIDS en andere VN-organisaties een ’spectaculair falen van leiderschap’. Met andere woorden: Peter Piot, de Belgische microbioloog die sinds 1994 de baas is van UNAIDS en in Mexico in die hoedanigheid zijn laatste conferentie meemaakte, heeft voor zijn voormalige gezant afgedaan. ‘Ik hoop’, zegt de Canadese Lewis, ‘dat als het leiderschap van UNAIDS verandert, er meer energie en vitaliteit en een nieuwe agenda komen. Er is te veel tijd verspild. Het wordt voor Peter Piot tijd om de fakkel door te geven.’    

Applaus

Peter van Rooijen, die als voormalig bestuurslid van het Global Fund to Fight AIDS, Tuberculosis and Malaria veel met UNAIDS te maken heeft gehad, relativeert de opmerkingen van Lewis. ‘De VN’, zegt hij, ‘is een landenvereniging en daarmee natuurlijk afhankelijk van wat de deelnemende landen toestaan. Je moet de bal niet bij UNAIDS leggen, maar bij repressieve culturen en overheden. In Mexico zijn onder aanvoering van Piot dingen gezegd die eerder onmogelijk waren. Wat de VN vermag is een optelsom van wat politiek mogelijk is. Zo bekeken is in Mexico een gigaresultaat behaald dat deuren opent voor donoren, voor beleidsmakers, voor activisten op landenniveau. Zo’n congres legitimeert iedere volgende stap.’

Maar Lewis was ook er ook bij, in Mexico. En het werd hem juist duidelijk dat er daar, anders dan twee jaar terug in Toronto, ‘niet veel te bespreken viel’. Het was goed dat drugsgebruikers, prostituees en homoseks eindelijk expliciet op de agenda stonden, zegt hij, maar ‘verder was het de minst opzienbarende conferentie ooit. Hoe kun je niet blij zijn dat er nu drie miljoen mensen behandeld worden? Toch blijft overeind dat er tussen de zeven en acht miljoen mensen in behandeling zouden moeten zijn. Daar moet de nadruk op liggen. We moeten ons niet wentelen in een orgie van tevredenheid en gelukkig zijn omdat we drie miljoen mensen behandelen, we moeten bedroefd zijn dat door onze nalatigheid nog niet alle mensen die dat nodig hebben behandeld worden’, raast de voormalige diplomaat.

‘Ik zakte door de grond toen ik de hele zaal hoorde klappen toen iemand zei dat inmiddels 34 procent van de met hiv besmette vrouwen medicatie krijgt om te voorkomen dat tijdens de geboorte het virus wordt doorgegeven. Maar die andere tweederde van de vrouwen dan? Die hebben dat niet. Lijkt me toch niet iets om voor te applaudisseren. Steeds weer proberen ze aan de cijfers de meest positieve draai te geven, daarbij steeds vergetend dat het om een minderheid gaat. Het deficit was steeds weer groter dan de winst. En dat is hoe het retorische spel wordt gespeeld. Je zet er de spin op die je goed uitkomt. Het is steeds duidelijker geworden dat UNAIDS door de jaren heen een club is geworden die goede data bijeenbrengt, maar de advocacy en de energie die nodig was geweest om alle neuzen dezelfde kant op te krijgen hebben ze niet gebracht.’         

Maffia

Goede data? Ook daarover lopen de opvattingen uiteen. Verschillende epidemiologen hebben jarenlang gewaarschuwd dat de cijfers die UNAIDS hanteerde niet konden kloppen. Voor critici is het in de wind slaan van de ongevraagde adviezen opnieuw het bewijs dat UNAIDS niet weet wat het doet (Lewis: ‘Een vreselijke fout’) en voor sceptici is dit zelfs reden om aan te nemen dat UNAIDS opzettelijk de cijfers heeft opgeklopt om veel geld voor aidsonderzoek of aidsbestrijding binnen te halen.

Die laatste opvatting werd half september gehuldigd in een grote opiniebijdrage in NRC Handelsblad die veel stof heeft doen opwaaien. De Oostenrijkse onderzoeker Christian Fiala betoogde daarin dat iedereen door UNAIDS jarenlang voor de gek is gehouden door een met cijfers goochelende aidsmaffia die ‘hysterische aandacht voor hiv/aids’ vroeg, terwijl het met de aidsepidemie allemaal nogal mee lijkt te vallen omdat in Noord-Amerika en Europa heteroseksuelen geen groot gevaar blijken te lopen om met aids besmet te raken.

Met een speciaal rapport stelden de rekenmeesters van de organisatie eind vorig jaar hun ramingen naar beneden bij. Niet 40 miljoen, maar 33 miljoen mensen zouden wereldwijd besmet zijn en er zouden niet dagelijks 10.000 maar 7.000 nieuwe besmettingen bijkomen.

De hoger uitgevallen schattingen waren vooral gebaseerd op metingen bij vrouwen die voor een zwangerschapscontrole kwamen. Onderzoekers dachten dat deze vrouwen representatief waren voor alle jonge volwassenen, maar inmiddels is duidelijk dat, vooral in Sub-Sahara Afrika, juist vrouwen het grootste risico lopen om besmet te raken. In bijvoorbeeld Swaziland en Zuid-Afrika ligt de aidsprevalentie bij 15 tot 24-jarige vrouwen drie keer zo hoog als bij mannen in die leeftijdsgroep. ‘Vandaar de initiële overschatting van het aantal hiv-besmettingen’, laat aidsonderzoeker Joep Lange van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam weten. Bovendien is een deel van de bijstelling te verklaren door een minder pessimistische raming voor India. ‘Met opzet heeft het niets te maken’, aldus Lange.

Peter van Rooijen: ‘Het gaat allemaal op grond van modellen. Er wordt natuurlijk niet geteld, want dan zou je iedereen moeten testen.’ Professor Jaap Goudsmit, collega van Joep Lange en tegenwoordig verbonden aan het Leidse biotechnologiebedrijf Crucell: ‘Is het eigenlijk niet fijn dat een paar miljoen mensen minder besmet is en dat er dagelijks minder nieuwe besmettingen bijkomen?’  

Vatbaar

Niet voor Christian Fiala. Alinea’s lang fulmineerde hij in NRC niettemin tegen de ‘opgeklopte cijfers’ van UNAIDS. Daarbij baseerde hij zich vooral op de Californische epidemioloog James Chin, die vroeger bij de WHO verantwoordelijk was voor dit soort cijfers maar nu al enige jaren tekeer gaat tegen het aids-establishment. Chin publiceerde over zijn bevindingen het boek The AIDS Pandemic, waarin hij schrijft dat de overschatting van de cijfers nog groter is dan UNAIDS nu heeft toegegeven.

Telefonisch vanuit Taiwan zegt hij: ‘Op initiatief van UNAIDS is overal in de wereld in gebieden waar aidsprevalentie erg laag is heel veel geld uitgegeven aan voorlichting voor de jeugd. Het idee was jarenlang dat iedereen het risico liep besmet te raken. Maar inmiddels is bewezen dat dat risico niet bestaat. Het is mijn stelling dat hiv niet in staat is zich epidemisch te verspreiden in de meeste heteroseksuele populaties. Mensen die bepaalde seksuele patronen hebben en een bepaalde frequentie van partnerwisseling zijn het meest kwetsbaar. Maar dat is niet de algemene populatie.’

Toen onderzoeker Kevin de Cock van de WHO echter iets soortgelijks zei, werd hij direct door UNAIDS ter verantwoording geroepen. Een dag later herriep de Wereldgezondheidsorganisatie het bericht met de mededeling dat de pandemie nog lang niet voorbij is. ‘Maar dat heeft Kevin nooit gezegd!’, zegt Chin. ‘Hij zei alleen maar dat we buiten Afrika bezuiden de Sahara geen pandemische heteroseksuele transmissie krijgen. En dat is ook zo. Het is zonde om geld uit te geven aan groepen die niet zo’n groot risico lopen.’

Niet dat hij de pandemie wil relativeren, zeker niet. James Chin wil in de eerste plaats dat man en paard worden genoemd. Op topontmoetingen als die in Mexico gebeurt dat volgens hem nog te weinig. ‘Daar heerst de politieke correctheid.’ Dat bleek niet alleen uit het lang buiten de discussie houden van duidelijke risicogroepen als homo’s, intraveneuze druggebruikers en prostituees, maar ook aan de niet bestaande link tussen aids en armoede, die door veel niet-gouvernementele en multilaterale ontwikkelingsorganisaties impliciet werd gelegd.

‘Als je arm bent en je hebt aids, dan is dat natuurlijk lastiger dan als je rijk bent’, lacht Chin. ‘Medicijnen zijn duur, om maar eens iets te noemen. Maar het is natuurlijk niet de armoede die de verspreiding van aids veroorzaakt. De armste landen in de wereld, in Azië, Zuid-Amerika en zelfs in Afrika, hebben juiste een lagere prevalentie dan de iets minder arme landen. En in de Afrikaanse landen waar het meest verdiend wordt, liggen de hiv-cijfers zeven keer hoger dan in lage-inkomenslanden. De correlatie bestaat dus niet. Rijke mensen in Sub-Sahara Afrika zijn meer vatbaar voor aids omdat ze zich meerdere sekspartners kunnen veroorloven.’

Hoe komt het dan wel dat juist Afrika, het armste continent, verantwoordelijk is voor bijna 70 procent van de hiv-gevallen?

‘Vroeger noemden we het promiscuïteit’, begint Chin angstvallig. ‘Maar dat woord mogen we niet meer gebruiken, omdat dat bevooroordeeld zou zijn. Daarom hebben we het over higher rates in sex partner exchange. In Afrika en in de Caraïben hebben mensen vaker meerdere partners tegelijkertijd, terwijl in de meeste andere populaties seriële monogamie plaatsheeft. Als in Afrika ten zuiden van de Sahara aids in zo’n netwerk binnendringt, dan slaat het virus snel om zich heen.’  

Overspel

In deze analyse staat buitenbeentje Chin bepaald niet alleen. De wetenschapper en journalist Helen Epstein publiceerde vorig jaar het veel geprezen boek The Invisible Cure: Africa, the West, and the Fight Against AIDS, waarin ze verslag deed van haar ervaringen sinds 1993 als medisch onderzoeker in Oeganda en een poging deed te begrijpen waarom dat land als een van de weinige landen in Afrika bezuiden de Sahara er wél in slaagde het aantal geïnfecteerden drastisch terug te brengen van 21 procent in 1991 tot 6 procent in 2002.

‘De meest succesvolle aidsprojecten’, schrijft Epstein al in haar voorwoord, ‘lijken gerund te worden en opgezet te zijn door Afrikanen zelf of door zendelingen of ontwikkelingswerkers met heel veel ervaring – met andere woorden, door mensen die de mensen en de cultuur écht kennen’. De sleutel voor het Oegandese succes was de volgens Epstein vooral door het Westen nooit helemaal goed begrepen ‘Zero Grazing’-campagne, die bedoeld was om overspel te verminderen. Deze lokale benadering sloot beter aan op wat volgens de meeste onderzoekers de belangrijkste verklaring is voor de snellere verspreiding van aids in Afrika dan elders in de wereld: gelijktijdige netwerken in seksuele contacten. Het is een mythe, schrijft Epstein, dat Afrikanen meer willekeurige seks hebben dan westerlingen. Maar terwijl de gemiddelde Afrikaan in zijn hele leven minder sekspartners heeft dan de gemiddelde Amerikaan, blijken inwoners van Sub-Sahara Afrika er vaker meerdere structurele seksuele relaties op hetzelfde moment op na te houden. Als in zo’n web van regelmatige sekspartners één persoon besmet raakt, dan verspreidt het virus zich razendsnel.

De Oegandese overheid onderkende deze culturele eigenaardigheid en probeerde het belang van ‘partnerreductie’ in campagnes over het voetlicht te brengen. Met succes, zo blijkt uit een aantal onderzoeken die Epstein naast elkaar legde en statistisch liet doorrekenen: de daling van het aantal hiv-besmettingen in Oeganda correleert wel met een daling van het aantal korte of langer durende sekscontacten en niet met een eventuele toename van het gebruik van condooms, zoals lang werd gedacht. Toen de Zero Grazing-campagne begon, waren condooms tenslotte nog niet overal in Oeganda verkrijgbaar en advertenties voor condooms zijn pas sinds 1994 toegestaan. In landen waar de nadruk in voorlichtingscampagnes vrijwel uitsluitend op condoomgebruik lag, zoals in Zuid-Afrika, is het aantal besmettingen bovendien aanzienlijk hoger dan in Oeganda. Hetzelfde geldt voor de Tanzaniaanse Kagera-regio. ‘In de Afrikaanse landen waar het aantal besmettingen omlaag is gegaan – Kenia, Oeganda en Zimbabwe bijvoorbeeld – was in alle gevallen de boodschap dat je minder partners tegelijkertijd moet hebben’, zegt ze vanachter een cappuccino in het New Yorkse Harlem, waar ze woont.  

Kerken

Maar net als James Chin stuitte Epstein bij de werkorganisaties van de VN op een muur van onbegrip. Onderzoeksresultaten die iets over concurrency (samenvallende sekscontacten) zeiden, werden door de onderzoekers van UNAIDS en de Wereldgezondheidsorganisatie in Genève onderin een la gelegd, volslagen genegeerd en in sommige gevallen zelfs gemanipuleerd. Niet gedragsverandering, wat door de beleidsmakers in verband werd gebracht met de family values van de Amerikanen, maar condooms waren de oplossing. Epstein werd wereldwijd bekend door een serie artikelen in The New York Review of Books over de fnuikende rol die Amerikaanse evangelische kerken met hun nadruk op abstinentie spelen bij aidscampagnes in Afrika, maar minstens zo kritisch is ze over de Verenigde Naties.

Tijdens het gesprek in New York lijkt ze teleurgesteld dat Europese journalisten zich naar aanleiding van haar boek vooral op de condoomvrees van de evangelicals hebben gericht, en de VN buiten schot hebben gelaten. Epstein: ‘Het maakt me woedend als ik evangelische groepen hoor zeggen dat onthouding voor het huwelijk de enige weg is ter voorkoming van aids. Maar het maakt me evengoed woedend als ik mensen van UNAIDS hoor zeggen dat condooms de enige bewezen remedie zijn. Dat maakt me eigenlijk nog bozer. Iedereen hakt maar in op die arme kerken, terwijl niemand het over het hele rijke UNAIDS heeft.’

‘Vrolijke, sexy condoomreclames die verzuimen de werkelijke gevaren van aids te benoemen, zouden fatale achteloosheid kunnen promoten’, schrijft Epstein in haar boek. ‘Maar een exclusieve nadruk op “onthouding” kan goed leiden tot een nog gevaarlijker hysterisch recidivisme. Het slimme van de Zero Grazing-campagne was dat het zowel de universele kracht van seksualiteit als de specifieke seksuele cultuur in dit deel van Afrika erkende, en dat het mensen  advies gaf dat ze redelijkerwijs konden volgen.’ Politiek incorrect of niet, in Mexico werd dit jaar voor het eerst ook over de gelijktijdige seksrelaties van Afrikanen gediscussieerd.   

Bush

Terug naar de cijfers van UNAIDS. Helen Epstein heeft over de nieuwe statistieken niet echt een oordeel. En ook James Chin wil niet aangeven of hij de indruk heeft of hij ze na de bijstelling betrouwbaar vindt of niet. ‘Veel betrouwbaarder kunnen we ze niet krijgen’, zegt hij. ‘Het blijft een indirecte methode: je kunt moeilijk iedereen testen. Maar vergeleken met ziektes als bijvoorbeeld syfilis zijn deze statistieken een stuk beter. Daarbij gokken we maar wat. Er zijn veel valkuilen, dat wel. Als je bedoeling is om een hoog cijfer te krijgen, dan krijg je dat ook. En andersom.’

Maar, beaamt ook Chin: 33 miljoen mensen die besmet zijn met hiv is nog tamelijk veel. ‘Daar moeten we niet te makkelijk over doen’, zegt Peter van Rooijen. ‘Die cijfers zijn heel belangrijk en het is mooi dat UNAIDS ze met steeds nieuwe informatie bijstelt. We willen natuurlijk een zo goed mogelijk beeld van de epidemie hebben. Je kunt zeggen dat ze tendentieus bezig zijn geweest door de cijfers op te schroeven, maar als je dat doet dan is het natuurlijk dom om die cijfers nu weer bij te stellen want dan zet je jezelf te kakken. Dat die cijfers hoog zijn gehouden om meer geld binnen te halen is al helemaal onzin. Want wat maakt 10 procent bijstelling uit op een omvangrijk wereldprobleem? En wie zou er belang bij hebben om eerst die 10 procent toe te voegen en nu iedereen daarover klaagt het weer naar beneden te schroeven?’

Feit is dat er – door de hoge cijfers of niet – meer geld dan ooit beschikbaar is voor de bestrijding één specifieke ziekte. Vooral de Amerikanen hebben diep in de buidel getast. De westerse wereld mag dan al jaren uitgekeken zijn op het gezicht van scheidend president George W. Bush, in Afrika valt hij dankzij het President’s Emergency Plan for AIDS Relief (PEPFAR) nog altijd in de smaak. Van 2003 tot 2008 stelde de president niet minder dan 15 miljard dollar beschikbaar. En voor de periode van 2009 tot 2013 werd door Bush afgelopen juli opnieuw een nieuwe ongeëvenaarde 39 miljard dollar beschikbaar gesteld voor hiv/aids-programma’s. Een (klein) deel van dat geld komt weliswaar ten goede aan het soort christelijke preventieprogramma’s waar Epstein en veel Europese donoren grote moeite mee hebben, maar de meeste dollars gaan simpelweg naar pillen voor de behandeling van patiënten.

PEPFAR, zegt professor Jaap Goudsmit, is ‘verreweg het invloedrijkste aidsprogramma ter wereld en ook nog eens het allerbest gerund’. Maar binnen de sector ontwikkelingssamenwerking worden de activiteiten van de Amerikanen soms met een scheef oog bekeken. Omdat het Amerikanen zijn? Omdat de organisaties die met PEPFAR samenwerken, zwemmen in het geld?

Goudsmit: ‘Mensen bij ontwikkelingsorganisaties kijken vaak niet zozeer naar het effect van een ingreep, maar veeleer naar de drijfveren. PEPFAR is een programma waar ze goede dingen doen om verkeerde redenen. Terwijl de mensen die kritiek hebben de verkeerde dingen doen om de goede redenen. Die mensen hechten filosofisch dus aan goede bedoelingen. Maar wat kan mij het nou schelen of Bush goede bedoelingen heeft als hij iets bereikt? Oké, zijn motief is de veiligheid van de Verenigde Staten. So what? Vergelijk de financiële geldstromen van de Amerikanen eens met die van de Europese Unie: die kunnen geen deuk in een pakje boter slaan met al hun honderden kleine programmaatjes.’  

Artsen

Maar volgens publicist Roger England van denktank Health Systems Workshop is door PEPFAR, UNAIDS, de Bill & Melinda Gates Foundation en het Global Fund hiv/aids overgefinancierd, waardoor andere ziektes en de reguliere gezondheidszorg in Afrika te lijden hebben. England is verklaard tegenstander van UNAIDS en heeft zich (kansloos) kandidaat gesteld om Peter Piot op te volgen, teneinde de organisatie op te doeken. Met een artikel in het British Medical Journal voedde England de zorgen die er bij ontwikkelingsorganisaties al langer bestonden en die bijvoorbeeld tot uiting kwamen in veldrapportages van de Nederlandse organisatie Wemos. Ook daaruit zou gebleken zijn dat aidspatiënten in Afrika door al het geld de laatste jaren beter af zijn dan andere zieken. ‘Gewone’ patiënten, schreef dagblad Trouw juli vorig jaar, ‘vragen zich soms openlijk af of het niet beter is om aan aids te lijden’.

Evengoed zijn er natuurlijk rapporten die dit tegenspreken. Vooral organisaties vanuit de medische hoek betogen dat de aidsepidemie als een ‘kans’ gezien zou moeten worden om gezondheidsstelsels in ontwikkelingslanden te verbeteren. Door de hiv/aids-investeringen, schrijft bijvoorbeeld de International Treatment Preparedness Coalition in het rapport Missing the Target (juli 2008), wordt de medische infrastructuur van ontwikkelingslanden verbeterd en komen zwakheden die tot nu toe onbenoemd bleven aan het licht. Om de gezondheidsdoelstellingen binnen de Millenniumdoelen enige kans van slagen te geven zouden bredere gezondheidssystemen opgebouwd moeten worden.

In het Verenigd Koninkrijk heeft onder andere het Department for International Development daar inmiddels veel geld in geïnvesteerd. En in Nederland heeft de PharmAccess Foundation, een initiatief uit de medische wereld, met steun van minister Koenders een publiek-privaat partnerschap opgezet om de gezondheidszorg in ontwikkelingslanden in den breden op te krikken. Directeur Onno Schellekens van PharmAccess is het daarom ‘volslagen oneens’ met de suggestie dat de reguliere hulp slechter wordt door de overmaat aan aidshulp. ‘Het is in grote mate extra geld. Neem PEPFAR: dat ligt bovenop de USAID-begroting. Ik denk dat het debat gewoon aan het veranderen is. Vroeger was er nooit genoeg geld om iets te doen en dáárom gebeurde er niets. Nu is er genoeg geld en moeten we zorgen dat we het paard niet achter de wagen spannen.’

Wel is het zo, erkennen de organisaties, dat de rijke aidsprojecten soms artsen weghalen bij de reguliere gezondheidszorg. ‘Een aidskliniek met geld van het Global Fund trekt personeel weg uit andere sectoren waar zorg ook hard nodig is’, zegt Peter van Rooijen. ‘Maar dat betekent niet dat je minder geld in aids moet stoppen. Dat is opnieuw een argument om die brede gezondheidszorg te versterken. Het Global Fund, dat is opgericht om aids, tbc en malaria te bestrijden, betaalt voor een deel de rekening voor die algemene gezondheidszorg. En dat is prima, toch?’

Onno Schellekens van PharmAccess: ‘Oké, de behandeling voor hiv en aids is duur en je kunt natuurlijk niet iemand naar huis sturen die zijn been gebroken heeft terwijl je een patiënt met hiv wel behandelt. Maar we hebben het hier niet over plastische chirurgie of zo! Van aids ga je dood – behalve als je tijdig behandeld wordt.’  

Over gezondheidssystemen in Afrika organiseert het Health Insurance Fund (HIF) op 23 oktober een grote conferentie in Amsterdam. HIF is een publiek-privaat partnerschap waarin onder andere Buitenlandse Zaken, het Aids Fonds, PharmAccess Foundation en Deloitte participeren. Meer informatie:

www.hifund.nl

ZIMBABWE NA DE INAUGURATIE

Jarenlang werd Robert Mugabe in het Westen op handen gedragen. Maar een democraat is hij nooit geweest. Hoe scherper de kritiek, hoe dieper hij zich ingroef. Waarover kan Morgan Tsvangirai dan onderhandelen?

DOOR PETER VERMAAS

AAN DE ZUIDKANT van Harare, de hoofdstad van Zimbabwe, ligt hoog boven de boomtoppen een monstrueus monument voor de helden van de bevrijdingsoorlog uit de jaren zeventig. Het donkergranieten gedenkteken op ‘National Heroes Acre’ is zo’n honderd meter breed en honderd meter lang en moet een bovenmaatse kalasjnikov voorstellen. Hier liggen, onder glimmende zwarte stenen, de mannen begraven die in 1980 na jarenlange witte dominantie Zimbabwe teruggaven aan de Zimbabwanen.

Joshua Nkomo bijvoorbeeld, de leider van de ZAPU, de Zimbabwe African People’s Union, die in 1980 werd opgenomen in de eerste democratisch gekozen regering, maar in 1982 door premier Mugabe op straat werd gezet en de oppositie in ging. Nkomo was de Morgan Tsvangirai van begin jaren tachtig. In 1987, na jaren van terreur tegen zijn achterban in het zuidelijk gelegen Matabeleland, kwam Nkomo met Mugabe overeen dat zijn partij ZAPU zou opgaan in Mugabe’s ZANU (Zimbabwe African National Union). Daarmee werd Zimbabwe de facto een eenpartijstaat. En passant verwierf Mugabe via een grondwetswijziging het presidentschap en kreeg hij verregaande controle over zijn land.

‘Gukurahundi’ heette de operatie die Nkomo deed zwichten. Dat betekent in Mugabe’s Shona-taal ‘de vroege regen die het kaf wegwast voor de lenteregens’. Tussen 1982 en 1987 werden op instigatie van Mugabe onder Nkomo’s achterban zeker tienduizend mensen afgeslacht.

Meer dan twintig jaar geleden is dat. Maar door het Westen werd de Brits geschoolde en kopjes thee nippende voormalige guerrillaleider Mugabe op handen gedragen. Over de misdaden die zijn in Noord-Korea geschoolde ‘Vijfde Brigade’ in Matabeleland pleegde, was in West-Europa en in de Verenigde Staten hoegenaamd alles bekend, maar Mugabe kwam ermee weg omdat hij nodig was in de strijd tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika en omdat hij in 1980 bij de zelfstandigheid van Zimbabwe zo’n verzoenende toon had aangeslagen tegen de witte kolonisten, die het grootste deel van de economie in handen hadden.

Hij sprak de taal die rijke landen, altijd ontvankelijk voor een Afrikaans succesverhaal, graag wilden horen. De voormalige onderwijzer ontwikkelde in de eerste jaren na de onafhankelijkheid in economisch opzicht zijn land in hoog tempo, zorgde voor degelijk onderwijs, voor goede gezondheidszorg en voor een mooie infrastructuur. Volkerenmoord en gerommel aan de constitutie pasten niet in het beeld dat het Westen van Mugabe had en zo graag koesterde.

‘Iedereen wilde in Robert Mugabe geloven’, meent ook Mugabe-biograaf Heidi Holland. De witte Rhodesiërs, schrijft ze in haar onlangs verschenen boek Dinner With Mugabe, wilden hun comfortabele leven na jaren van burgeroorlog weer oppakken en de Britse regering zag de in Zimbabwe na het Lancaster House-akkoord gevestigde democratie als een groot succes van het eigen ministerie van Buitenlandse Zaken. ‘Vrijwel iedereen die aan de bel had moeten trekken, keek de andere kant op.’

In haar boek verbindt Holland een ontmoeting met de vrijheidsstrijder Mugabe in 1975 bij haar thuis in toenmalig Rhodesië aan een lang interview met de despoot Mugabe in 2007. Het Westen, de Britten in het bijzonder, heeft Mugabe gemaakt wie hij is, betoogt Holland, maar nog altijd begrijpen we niet hoe we met hem en vooral met zijn paranoia moeten omgaan.

Al midden jaren negentig, schrijft de Brit Martin Meredith in een andere biografie, was Mugabe ‘een opvliegende en prikkelbare dictator, die geen oppositie duldde, wetten en mensenrechten verachtte, omgeven werd door kruiperige ministers en onverschillig was voor incompetentie en corruptie om zich heen’. Deels door de val van het apartheidsregime in Zuid-Afrika en deels door wanbeheer ging het na de ogenschijnlijke successen in de jaren tachtig zelfs met de economie van Zimbabwe snel slechter – met als resultaat dat Mugabe op zoek naar snelle winst partij koos in het megaconflict in Congo en troepen stuurde naar de mineralenrijke Katanga-provincie. ‘Mugabe bleef geloven in zijn eigen grootsheid’, schrijft Meredith.

En het Westen hield zich stil.

Pas toen Mugabe op weinig subtiele wijze de landbouwgrond wilde herverdelen, sloegen we alarm. In het door de Britten tot stand gebrachte akkoord in 1980 was overeengekomen dat jaarlijks vanuit Londen geld beschikbaar zou komen om het land, dat nog altijd grotendeels in handen was van de witte kolonisten, eerlijker te verdelen. Maar toen in 1997 Tony Blairs minister van Ontwikkelingssamenwerking Clare Short liet weten daartoe niet langer bereid te zijn, voelde de Zimbabwaanse president zich in zijn hemd gezet. De Britten die hem altijd met zoveel égards behandelden, hadden hem verraden, zegt hij in het boek van Holland. Dat reageerde hij af op de paar duizend witte boeren die in eigen land zijn economie draaiende hielden. Vanuit kantoren van Mugabe’s ZANU-PF werden zogenaamde oorlogsveteranen op de witte boerderijen afgestuurd om hun deel van het land dan maar kwaadschiks te confisqueren.

Met de getroffen witte boeren konden we ons gemakkelijk identificeren. Hun treurige lot haalde maandenlang de voorpagina’s van de kranten, terwijl voor de desastreuze gevolgen van de sluiting van de megaboerderijen voor de arme, zwarte landarbeiders minder belangstelling bleek. Tony Blair noemde Mugabe een ‘dictator’, George Bush schaarde Zimbabwe onder de ‘outposts of tyranny’ en oppositieleider Morgan Tsvangirai werd overladen met financiële en logistieke westerse steun. Mugabe zag zijn gelijk bevestigd: het Westen was hypocriet en racistisch. En in zekere zin had hij daarin gelijk. In ieder geval maten veel westerse landen met twee maten. Want terwijl half Afrika brandde, leek in Groot-Brittannië en in de Verenigde Staten eigenlijk alleen maar aandacht te bestaan voor de witte boeren in Zimbabwe.

Hoe scherper de kritiek, hoe dieper Mugabe zich ingroef. Dat bleek ook eind maart, toen de internationale media en bovenal westerse regeringen hem prematuur hadden afgeschreven toen tegenkandidaat Morgan Tsvangirai in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen iets meer stemmen haalde dan Mugabe. Alleen voormalig aartsbisschop Tutu van Zuid-Afrika bracht in een tactische poging Mugabe ‘waardig’ te laten vertrekken de ‘goede dingen’ uit het verleden in herinnering. De Britten en Amerikanen lagen op ramkoers.

De ‘euforische reacties’ op het succes van Tsvangirai, schreef een boze columnist in Oeganda, ‘roepen nieuwe vragen op over de motieven van Britse en andere westerse regeringen en hun volgzame pers’. ‘Waarom zijn ze zo geobsedeerd door Mugabe’s reputatie op het gebied van bestuur en mensenrechten, terwijl ze de andere kant op kijken of zelfs helpen als president Museveni (van Oeganda – pv) politieke tegenstanders arresteert en opsluit?’

Op de heldenheuvel in Harare ligt ook één vrouw begraven: Sally Mugabe. Naast het graf van de in 1992 overleden first lady bevindt zich een zwarte tombe die al vele jaren dagelijks keurig wordt afgestoft, maar nog altijd niet in gebruik is. Voor de grootste held van de Zimbabwaanse guerrilla gaat de strijd nog even door.

Robert Gabriel Mugabe is 84 jaar oud en afgelopen zondag werd hij voor de vierde keer geïnaugureerd als president van Zimbabwe. Zelden waren er zo weinig hoogwaardigheidsbekleders bij de plechtigheid aanwezig – zelfs collega’s uit buurlanden namen niet de moeite om voor het inderhaast georganiseerde feestje in het vliegtuig te stappen.

Ook Morgan Tsvangirai, leider van oppositiepartij Movement for Democratic Change, liet de uitnodiging aan zich voorbijgaan. Maar een andere uitnodiging van Mugabe accepteerde hij wel. Een dag voor de schijnverkiezingen van vrijdag had de president tijdens een van de laatste campagnebijeenkomsten voor zijn ZANU-PF de ‘broeders van de MDC’ gevraagd om langs te komen ‘om onze problemen te bespreken’. En na de inauguratie voegde hij daaraan toe dat ‘vroeg of laat serieuze besprekingen zullen beginnen’.

Tsvangirai, die nog altijd op de compound van de Nederlandse ambassade verblijft, wil met Mugabe rond de tafel, op voorwaarde dat de Afrikaanse Unie en de SADC (Southern African Development Community) aan de onderhandelingen leiding geven. Maar waarover zouden Mugabe en de murw geslagen oppositie kunnen onderhandelen zonder dat Tsvangirai het gevaar loopt net als Nkomo in 1987 ingekapseld te worden?

Tsvangirai had eind maart tijdens de eerste ronde van de presidentsverkiezingen weliswaar de meeste stemmen en eiste aanvankelijk het presidentschap op, maar hij zou volgens zijn vertrouwelingen inmiddels bereid zijn om de macht met Mugabe naar Keniaans voorbeeld te delen: Mugabe als ceremoniële president, Tsvangirai als premier.

Het is de vraag of Robert Mugabe zo ver zou willen gaan. Hij heeft er, gezien de inmiddels breeduit gedocumenteerde misdaden uit het verleden, baat bij tot zijn dood onschendbaarheid te genieten. Als president kan hij daar zeker van zijn. De door bijvoorbeeld columnist Nicholas D. Kristof in The New York Times geopperde mogelijkheid om Mugabe met pensioen te sturen en hem vijf miljoen dollar en een mooi huis in Zuid-Afrika mee te geven, lijkt wat dat betreft weinig realistisch. Iedere Afrikaanse despoot weet dat de Liberiaanse dictator Charles Taylor, die in 2003 een rustig pensioen in Nigeria werd beloofd, nu in de gevangenis in Scheveningen zit.

Om de onderhandelingen enige kans van slagen te geven, zouden vooral de Britten en de Amerikanen hun toon richting Mugabe moeten matigen, meent Mugabe-biograaf Heidi Holland. Dat de Britse premier Gordon Brown Mugabes presidentschap ‘niet legitiem’ heeft genoemd is ‘niet slim’, zei ze in een interview voor een internetnieuwsbrief over Afrika. ‘Het werkt averechts. Als er iets is waar Mugabe niet tegen kan, dan is het wel afwijzing of vernedering. Zijn reactie hierop is altijd dezelfde: wraak. Hij reageert zijn woede echter niet af op zijn criticasters in het buitenland, maar op zijn eigen bevolking.’

Zoals bisschop Tutu direct na de eerste ronde van de presidentsverkiezingen probeerde, moet de buitenwereld, en dan vooral Groot-Brittannië, volgens Holland ‘toenadering tot Mugabe’ zoeken. ‘Mugabe voelt dat hij niets meer te verliezen heeft. En aan mensenlevens hecht hij niet. Hij is momenteel kwader dan ooit, omdat hij weet dat hij de verkiezingen eigenlijk heeft verloren. Dit alles samen maakt hem een buitengewoon gevaarlijk man. Het is niet slim om met zo iemand de diplomatieke banden te verbreken. Je moet juist zorgen dat hij op een gegeven moment wél weer iets te verliezen heeft.’

Heidi Holland, Dinner With Mugabe: The Untold Story of a Freedom Fighter Who Became a Tyrant (Penguin South Africa, 2008 ) © PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammera

90 JAAR EN NIET MEER VERDACHT

NEW YORK –  Op de dag dat Nelson Mandela in Londen verklaarde zich terug te trekken uit het publieke leven besloot de Amerikaanse Senaat dat hij voortaan vrij naar de Verenigde Staten mag reizen. Als hij nog wil, tenminste.

Terwijl de voormalige Zuid-Afrikaanse president vorige week in de Britse hoofdstad gehuldigd werd met concerten en staatsbanketten ter gelegenheid van zijn aanstaande negentigste verjaardag, lag in Washington een voorstel op tafel van onder anderen senator John Kerry uit Massachusetts om Mandela, veertien jaar nadat hij de eerste vrije verkiezingen in Zuid-Afrika won, dan eindelijk maar eens van de officiële ‘terrorist watch list’ te halen. Tegelijk besloot de senaat om het African National Congress (ANC) niet langer als terroristische organisatie te beschouwen, zodat ook leden van het huidige kabinet van Zuid-Afrika zonder problemen langs de Amerikaanse douane kunnen.

Toen Mandela eerder dit jaar op bezoek in de VS kwam, moest minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice zoals altijd speciale goedkeuring verstrekken om de icoon van de anti-apartheidsstrijd bij de grens binnen te laten. Dat vond ze, zei ze deze keer, best ‘beschamend’. Ook als haar Zuid-Afrikaanse ambtsgenoot in Amerika op bezoek kwam, moest ze zo’n waiver verstrekken. Ze riep het Congres op hier iets aan te doen.

Volgens Kerry is met het besluit van vorige week een ‘grote schande’ uit de Amerikaanse boeken verdwenen. Een ‘great leader’ behoort tenslotte geen persona non grata te zijn. Maar of, zoals ook Kerry zegt, de soms wat moeizame verhoudingen tussen het ANC en de Verenigde Staten hiermee direct opgeklaard zijn, is de vraag. Veel Zuid-Afrikanen zijn niet vergeten dat vice-president Dick Cheney als lid van het Huis van Afgevaardigden in 1986 tegen een resolutie stemde die opriep tot de vrijlating van Nelson Mandela. Iets waaraan de voormalige Zuid-Afrikaanse president zelf Cheney in 2002, aan de vooravond van de oorlog in Irak, nog eens fijntjes herinnerde. Mandela noemde de Amerikaanse vice-president daarbij een ‘dinosaurus’.

In 2000 nog zei Cheney ‘geen enkel probleem’ te hebben met zijn stem tegen de vrijlating van Mandela. ‘We zagen het ANC destijds nu eenmaal als terroristische organisatie’, voegde hij daaraan toe.

Verwacht wordt dat het Witte Huis van Bush en Cheney deze week met de door de Senaat voorgestelde wet akkoord zal gaan.

PETER VERMAAS

Nelson Mandela 90 jaar

Deze week begonnen de eerste feesten voor de negentigste verjaardag van Nelson Mandela. De icoon van vrede en verzoening is boven alle kritiek verheven. Maar wat vindt hij van de situatie in Zimbabwe?

DOOR PETER VERMAAS

JE ZOU NELSON MANDELA moeten interviewen.

In zijn in 2003 verschenen autobiografie Pale Native: Memories of a Renegade Reporter beschrijft de Afrikaner journalist Max du Preez hoe hij de nieuwe president in 1994 kort na de eerste democratische verkiezingen in zijn land voor staatsomroep SABC aan een serieus vraaggesprek probeerde te onderwerpen: ‘Ik kon eenvoudigweg niet agressief zijn of zelfs maar licht aanmatigend. Hij was zo’n enorme persoonlijkheid; als hij praat, dan hou je je mond. Soms, als hij ademhaalde, probeerde ik ertussen te komen om de snelheid van het interview wat op te voeren. Dan keek hij je slechts even indringend aan en ging door met wat hij aan het zeggen was.’

Niet dat hij het heel erg vond. In het Vrye Weekblad, luis in de pels van het desintegrerende apartheidsregime van P.W. Botha, had Du Preez zich eind jaren tachtig in een open brief tot de gevangen Mandela gericht met het verzoek ook witte Afrikaners een plaats te gunnen in het nieuwe Zuid-Afrika. Ze realiseren het zich misschien niet allemaal en ze gedragen zich er al helemaal niet naar, maar ook Afrikaners zijn Afrikanen, was de strekking van zijn brief.

Kort nadat Mandela in februari 1990 de Victor Verster-gevangenis was uitgewandeld, werd Du Preez door de grote leider zelf gevraagd of hij even naar Soweto wilde komen. Daar herhaalde Mandela wat hij 27 jaar eerder had gezegd tijdens het Rivonia-proces: hij vocht niet alleen ‘tegen witte dominantie, maar ook tegen zwarte dominantie’. Du Preez hoefde zich geen zorgen te maken. ‘Voor de eerste keer in mijn leven’, schrijft de journalist, ‘keek ik een politicus aan en dacht ik: ik hou van deze man.’

En vier jaar later moest hij deze man interviewen. Moreel geweten van de wereld, icoon van verzoening – de ‘Madiba’ van wie niet alleen hij, maar iedereen was gaan houden. ‘Natuurlijk’, schrijft Du Preez, ‘er was helemaal niets echt negatiefs dat je over Mandela zou kunnen zeggen. Vrijwel alleen behoedde hij het land op dat moment voor burgeroorlog en onophoudelijk conflict. Ik wist dat televisiekijkers boos zouden reageren als ik hem zou onderbreken of onder druk zou zetten.’ ‘Bovendien’, besluit Du Preez, ‘hij was een oude man.’

Dat was in 1994. De wereld hield de adem in bij de eerste democratische verkiezingen – vreesde, inderdaad – en met reden – burgeroorlog. Maar Mandela wist de boel op fenomenale wijze bij elkaar te houden. Hij was pas 76.

De groep Zuid-Afrikanen over wie Du Preez de meeste zorgen had, werd in de navolgende jaren op haar wenken bediend. Mandela sprak af en toe een woordje Afrikaans, citeerde bij zijn inaugurele rede in het parlement in Kaapstad een Afrikaanstalig gedicht van Ingrid Jonker en verscheen als vader des vaderlands op het rugbyveld toen de Springbokke het wereldkampioenschap binnenhaalden. De Afrikaners hoorden er helemaal bij. Mandela leerde hun en de wereld wat verzoening was.

Maar wat als de oude baas met pensioen zou gaan? Of erger?

Al na een paar jaar tijdens Mandela’s presidentschap verschenen onheilspellende artikelen en ronkende boeken over een Zuid-Afrika onder Mandela’s introverte en mystificerende kroonprins Thabo Mbeki. Mandela was boven iedere twijfel verheven, maar Mbeki?

Zelfs de trouwste ANC-steunpilaren vreesden het post-Mandela-tijdperk. Dominee Beyers Naudé, anti-apartheidsstrijder van het eerste uur, maakte zich vlak na Mandela’s tachtigste verjaardag in 1998 ‘ernstige zorgen’ over het naderende vertrek van de president, vertelde hij tegen De Groene Amsterdammer: ‘In Mandela’s opvolger Thabo Mbeki vind ik dat charisma en die verzoeningsgezindheid niet terug.’

Krap een jaar na die tachtigste verjaardag nam voormalig vice-president Thabo Mbeki de leiding over. En de kritiek zwol aan. Mbeki wilde na vijf jaar Mandela werk maken van economische gelijkstelling en sloot niet uit dat de bevoorrechten van vroeger het minder breed kregen. Machtspolitiek, nivellering en polarisatie: de regenboognatie leek een gewoon land geworden. Mandela bleef het visitekaartje, Mbeki bepaalde de koers. En verzoening met de voormalige onderdrukker was niet zijn voornaamste prioriteit. De Afrikaners van Du Preez spraken na onhandige acties van Mbeki van ‘Zimbabwaanse toestanden’. Van zwarte dominantie.

In alle commentaren van de afgelopen weken in Nederlandse en buitenlandse kranten over het ‘falend leiderschap’ van Mbeki worden in het bijzonder twee dingen aangevoerd: zijn wereldvreemde opvattingen over hiv/aids en zijn lankmoedigheid richting kameraad Mugabe in Zimbabwe. Mbeki incasseert de kritiek. Maar wat heeft Mandela eigenlijk gedaan?

Eindeloos duurde het voordat Zuid-Afrika antiretrovirale medicijnen ging verstrekken om de aidsepidemie in te dammen en voorlichtingscampagnes werden op voorhand ondermijnd door de weigerachtigheid van Mbeki om het verband tussen het hiv-virus en de ziekte aids te erkennen. Maar ook Mandela heeft zich tijdens zijn presidentschap weinig moeite getroost de ziekte bespreekbaar te maken. In de jaren dat het straatarme Oeganda het aantal geïnfecteerden met daadkrachtig beleid wist terug te brengen, verveelvoudigde het aantal aidspatiënten in het rijke Zuid-Afrika en bleef een coherente aanpak achterwege.

Maar inmiddels heeft de ex-president die vergissing erkend en rechtgezet. Toen hij zijn zoon aan aids verloor, werd hij een van de krachtigste stemmen in de strijd tegen hiv/aids in Afrika.

Zo niet Zimbabwe. De situatie daar verslechterde pas serieus ná Mandela’s presidentschap, maar is voor de toekomst van de Zuid-Afrikaanse regenboog belangrijker dan Mbeki en blijkbaar ook Mandela zich lijken te realiseren. In de eerste plaats omdat door de aanwezigheid van drie miljoen Zimbabwaanse vluchtelingen in de townships, waar de hardcore aanhang van het ANC woont, de tolerantiegrens is bereikt. De onvrede onder de voor 25 procent werkloze bevolking van Zuid-Afrika heeft recent tot rellen geleid die niet passen bij het progressieve imago dat de elite van het land zo graag koestert. Maar bovendien omdat met enige daadkracht richting Mugabe het ANC aan de steeds cynischer Afrikaners van Du Preez kan laten zien dat hun vrees dat Zuid-Afrika op termijn eenzelfde lot als Zimbabwe staat te wachten ongegrond is.

Een vaak aangehaalde verklaring voor de halsstarrigheid van de huidige Zuid-Afrikaanse president om niet op te treden tegen Zimbabwe is dat de jongere Mbeki binnen de Afrikaanse sociaal-culturele verhoudingen niet de autoriteit zou hebben om zich over de oude Mugabe uit te spreken. Als dat zo is, waarom heeft Mandela die taak dan nooit op zich genomen?

Die vraag stelde de Brits-Amerikaanse journalist Christopher Hitchens onlangs aan de legendarische ANC-advocaat George Bizos, ooit raadsman van Nelson Mandela en meer recent die van de Zimbabwaanse oppositieleider Morgan Tsvangirai. Mandela, schrijft Hitchens in het internetmagazine Slate, maakt zich door stil te blijven ‘medeschuldig aan de plundering van en moord op een volledig land en aan de wurging van een belangrijke Afrikaanse democratie’.

Bizos vertelde Hitchens dat Mandela ‘te oud’ is om zich over Zimbabwe uit te spreken en dat hij van zijn artsen alle stress moet vermijden. Dat antwoord deed Hitchens naar eigen zeggen ‘huiveren’. Er is in de wereld volgens hem tenslotte niemand die ‘de geest van mensenrechten, internationale solidariteit en broederschap’ zo goed symboliseert als Mandela.

Maar wie zou zo’n vraag rechtstreeks aan Mandela durven stellen? Een bijna-heilige stel je geen lastige vragen. Dat wist Max du Preez al in 1994. ‘Ik heb geen openbare functie meer, ik heb geen invloed meer, ik ben een has-been en dat is de manier waarop ik behandeld wil worden’, antwoordde Mandela een keer op een vraag over aids. Maar uiteindelijk heeft hij ook in die discussie zijn stem gevonden – zonder zijn opvolger Mbeki voor de voeten te lopen.

Tien jaar geleden, op zijn tachtigste verjaardag, verraste Mandela de hele wereld door in het geheim opnieuw in het huwelijk te treden. Volgende maand wordt hij negentig. Zou hij nog één keer kunnen verrassen? © PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammer

INTERVIEW MET LAKHDAR BRAHIMI  

De Verenigde Naties worden niet meer als een neutrale organisatie gezien. Dat zegt de Algerijn Lakhdar Brahimi, voormalig VN-gezant in Afghanistan. Hij vreest voor een nieuw Srebrenica. Deze week ontvangt hij in Middelburg een Four Freedoms Award.

DOOR PETER VERMAAS

De Verenigde Naties onpartijdig? Niet in de strijd tegen terrorisme. Wat niemand voor mogelijk had gehouden, gebeurde op 19 augustus 2003 toen het Iraakse hoofdkwartier van de volkerenorganisatie door een zelfmoordenaar werd opgeblazen. 22 mensen kwamen om het leven, onder wie de prominente Braziliaanse VN-diplomaat Sérgio Vieira de Mello. De jihadisten bleken geen onderscheid te maken tussen de Amerikaanse haviken en de ploeterende vredesduiven van Kofi Annan.

Afgelopen december werden de VN opnieuw aangevallen. Nu in Algerije. Met twee autobommen werd het VN-kantoor in Algiers met de grond gelijk gemaakt. Zeventien personeelsleden kwamen om het leven en veel internationalisten waren een illusie armer: ook de VN hebben vijanden. Dat werd begin april nog eens bevestigd door een verklaring van Ayman al-Zawahiri, de vermeende tweede man van al-Qaeda, die verklaarde dat de ‘Verenigde Naties een vijand van de islam en de moslims zijn’ en dat aanslagen ‘gerechtvaardigd’ zijn omdat de VN zestig jaar geleden hebben ingestemd met de staat Israël.

Voormalig VN-gezant voor Afghanistan en Irak, Lakhdar Brahimi, doet sinds de aanslag in Algiers op verzoek van secretaris-generaal Ban Ki-moon onderzoek naar de veiligheid van VN-personeel in het veld. ‘De VN-vlag’, concludeert hij ongezouten, ‘beschermt niet langer, maar is eerder symbool van het falen om onpartijdigheid te bewaren.’

De Algerijn Brahimi, die begin jaren negentig voor zijn land minister van Buitenlandse Zaken was en eerder hoge functies bekleedde binnen de Arabische Liga, was eigenlijk al met pensioen. Maar binnen de VN gaat zijn naam nog vaak over de tong als auteur van wat het ‘Brahimi-rapport’ is gaan heten, waarin hij in 2000 adviseerde dat de Veiligheidsraad minder lichtzinnig tot het sturen van blauwhelmen moet overgaan. Voor deze nieuwe klus is hij nog even teruggekeerd naar de oude burelen. Een dezer weken rapporteert hij aan de secretaris-generaal.

‘De VN worden niet langer als onafhankelijk beschouwd’, beklemtoont de diplomaat vanachter zijn bureau in een bescheiden kamer in Manhattan die uitkijkt op een blinde muur. ‘Door wie niet? Door de meeste Europeanen, de meeste Arabieren en de meeste Aziaten.’ Amerikanen zijn volgens Brahimi domweg ‘onverschillig’: ‘In 2003 werd dat duidelijk. Mensen begrepen niet waarom de VN in Irak vertegenwoordigd waren. In Afghanistan hadden we vroeger slechts een blauwe vlag nodig om doorgang van de verschillende vechtende groepen te verkrijgen. Nu is de Navo in Afghanistan en werken wij met de Navo samen. Niet alleen de Taliban, maar ook gewone mensen zien daardoor het verschil niet meer. Ze worden per vergissing hun huis uit gebombardeerd door de Amerikanen of de Nederlanders, krijgen excuses terwijl de hele familie is uitgemoord, en als vervolgens wagens van de VN voorbijrijden, dan is het lastig onderscheid te maken. In Irak is het nog erger. De VN dansen in de ogen van velen naar het pijpen van de VS.’

Kunt u daar een voorbeeld van geven?

Lakhdar Brahimi: ‘Libanon is de beste illustratie. In 2006 tijdens de oorlog in Libanon is het waarschijnlijk de eerste keer in de geschiedenis van de VN-Veiligheidsraad geweest dat die geen resolutie aannam die opriep tot een staakt-het-vuren. Het waren de Amerikanen die publiekelijk zeiden dat Israël de oorlog moest voortzetten met de hoop dat Hezbollah vernietigd zou worden – wat uiteindelijk trouwens niet gebeurd is. Een maand lang werd Libanon aan puin gegooid en de Veiligheidsraad sloot zijn ogen. Het volk van Libanon uitte zijn woedde door de kantoren van de VN in Beiroet te bezetten. Ze vroegen: waar is de steun van de VN? Toen Kofi Annan een paar weken later in Libanon kwam, werd hij weggehoond.

Veel mensen vinden dat de VN niet meer onpartijdig zijn, maar doen er niets aan. Iets minder mensen uiten hun woede door bijvoorbeeld VN-gebouwen te bezetten of mij of de secretaris-generaal te beledigen. En dan zijn er een paar mensen die zullen moorden omdat de VN de vijand zijn. De man die zichzelf op 11 december in Algiers bij ons kantoor opblies, zei dat de VN een bondgenoot zijn van de Verenigde Staten en Israël. Dat is de houding die mensen richting de VN hebben. In de geglobaliseerde wereld kunnen die paar mensen overal zijn waar kantoren van de VN staan – of dat nu in Libanon, Algerije, Nederland of New York is.’

Maar het is toch niet vreemd dat de Amerikanen de meeste invloed hebben in de VN? Ze betalen tenslotte het meest.

‘Ze financieren minder dan 25 procent. Europa betaalt gezamenlijk veel meer dan dat. De Japanners betalen bijna evenveel. Maar ja, ik denk dat het voor de VN heel goed zou zijn als de Amerikanen minder zouden betalen en de Russen, de Chinezen en de Indiërs meer. Die betalen te weinig.’

Veel van de conflicten, ook binnen de VN, gaan over Israël en de Palestijnse gebieden. Hoe kijkt u daar tegenaan?

‘We weten wat de oplossing voor Israël is, maar aan deze oplossing wordt niet gewerkt. Er was ooit een grote kloof omdat de Arabieren Israël niet accepteerden. Maar dat is niet meer het geval. Alle Arabische regeringen en volken accepteren Israël als een land in het Midden-Oosten, ook Iran. Natuurlijk zijn er kleine minderheden in de Arabische wereld die vinden dat Israël niet mag bestaan, maar een grote meerderheid wil dat met een tweestatenoplossing Israël een land wordt als elk ander land. Arabieren hebben het idee dat aan deze oplossing niet gewerkt wordt omdat Israël en de Verenigde Staten de huidige status-quo gunstig voor Israël vinden en daarom acceptabel. Maar zolang de Palestijnen onder bezetting leven, hebben we allemaal een probleem. Niet alleen de VN.’

Staat u nog achter uw uitspraak in 2004 dat het Israëlische bezettingsbeleid ‘het grootste gif in de regio’ is en dat de Amerikaanse steun ‘onrechtvaardig en onnadenkend’ is?

Lakhdar Brahimi: ‘Absoluut, absoluut. Wat ik destijds heb gezegd is compleet in overeenstemming met het handvest van de VN en met de uitgangspunten van het internationaal recht.’

Terug naar de veiligheid van VN-medewerkers. Moet de manier waarop de VN hun personeel beschermen veranderen, of de wijze waarop de bureaucratie in New York opereert?

‘Hopelijk verandert het allebei. Als de Veiligheidsraad een besluit neemt en me vraagt ergens in de wereld naartoe te gaan, dan vertel ik de leden altijd hoe die beslissing mij kan treffen. Zij zijn tenslotte verantwoordelijk voor mij. Zorg er dus voor, zeg ik dan, dat jullie besluiten me niet onnodig in gevaar brengen. Afgelopen week werd in de straten van Haïti een VN-politieagent vermoord. Dat had duidelijk niets met onze operaties in het Midden-Oosten te maken. We moeten na zo’n incident dus precies proberen te begrijpen waarom die man gedood is.’

De meest zichtbare tak van de VN is de afdeling voor vredesoperaties. In 2000 deed u hier onderzoek naar. Hoe kijkt u na acht jaar terug op die exercitie?

‘In het midden van de jaren negentig van de vorige eeuw, na de mislukte acties in Rwanda, Somalië en Srebrenica, rees er ernstige twijfel over vredesoperaties. Maar die operaties zijn nieuw leven ingeblazen. Op het moment hebben we met 110.000 uitgezonden troepen een piek bereikt. Het is na de VS het grootste leger in het veld. Maar we moeten voorzichtig zijn. De Veiligheidsraad neemt weer beslissingen waarvan hij volstrekt weet dat ze niet gemakkelijk uitvoerbaar zijn. De secretaris-generaal is niet voorzichtig genoeg en accepteert die mandaten.’

Heeft u het nu over Darfur?

‘Darfur is de gevaarlijkste missie, maar ik weet niet hoe het met onze missie in Congo staat. Ik denk dat het tijd is een adempauze in te lassen en alles in perspectief te plaatsen. Sommige lessen die uit mijn rapport van 2000 te trekken zijn, lijken vergeten.’

Wat voor soort lessen?

‘De secretaris-generaal moet de Veiligheidsraad vertellen wat hij nog niet wist en niet wat hij horen wil. De Veiligheidsraad moet mandaten geven die uitvoerbaar zijn en tegelijkertijd moet hij de middelen geven die in verhouding staan tot de taak die hij wil dat de VN uitvoeren. Het is krankzinnig dat je een missie naar Darfur stuurt en niet de tien helikopters verschaft die de mensen in het veld vragen om het mandaat te kunnen uitvoeren! Op die manier zijn we terug bij de situatie in Srebrenica. We zeiden toen: kom naar Srebrenica en je zult beschermd worden. Vervolgens werden de mensen voor onze neus afgeslacht. Wanneer je zegt dat je 26.000 manschappen nodig hebt, maar je beschikt er niet over en je hebt met de regering van Soedan nog niet overlegd waar die troepen vandaan moeten komen, dan gaat het echt niet werken.’

Een van uw klachten was destijds dat regeringen hun beloftes om troepen te leveren niet nakwamen.

Lakhdar Brahimi: ‘Wat we destijds zeiden was dat als je tot een besluit komt, je er eerst zeker van moet zijn dat lidstaten bereid zijn om troepen te leveren én dat de verschillende strijdende partijen met je willen samenwerken. Hoe reageer je als de Soedanese regering zegt geen troepen uit Noorwegen te willen? Ga je die troepen dan met geweld het land in brengen? Natuurlijk niet. De Soedanezen willen nu alleen Afrikaanse troepen en de Veiligheidsraad wil dat niet. Maar hebben we die Afrikaanse troepen wel? Het is het een of het ander, maar zorg alsjeblieft voor overeenstemming. De leden van de Veiligheidsraad wisten van tevoren dat de resolutie die ze aannamen onmogelijk uitgevoerd kon worden. Hopelijk herinneren we ons de lessen uit mijn rapport.’

Omdat u een nieuw Rwanda of Srebrenica vreest?

‘Als je niet voorzichtig bent, dan loop je in 2008, 2009 of 2010 dat risico, ja. En dat is voor niemand goed.’

Lakhdar Brahimi ontvangt op 24 mei een Four Freedoms Award, met Richard von Weizsäcker, Karen Armstrong en Jan Egeland

© PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammer

Staat George Bush in Afrika eenzelfde ontvangst te wachten als Bill Clinton in 1998?

NEW YORK – President George W. Bush beschouwt zijn Afrikabeleid als een van de meer geslaagde kanten van zijn buitenlandse politiek. Het Midden-Oosten mag overhoop liggen, in Afrika verrichten de Amerikanen grootse werken. Om op deze positieve erfenis de aandacht te vestigen, reist de president vanaf aanstaande vrijdag bijna een hele week door het continent. Hij bezoekt samen met first lady en charitaskoningin Laura Bush de landen Benin, Tanzania, Rwanda, Ghana en Liberia.

Toen Bill Clinton in 1998 een tour door Afrika maakte, viel hem een heldenontvangst ten deel waarop haast niemand had gerekend. Voor het eerst in twintig jaar liet een Amerikaanse president zijn gezicht zien op het Afrikaanse continent en ondanks de rampzalig verlopen militaire hulpoperatie in Somalië in 1993, het wegkijken bij de Rwandese genocide in 1994 en een nogal bescheiden bijdrage aan ontwikkelingshulp, bleek de president in landen als Oeganda, Ghana en Zuid-Afrika onwaarschijnlijk populair. Democraten zijn goed voor Afrika, was de gedachte.

Toch was het de Republikein Bush die écht belangstelling voor Afrika toonde en de hulp aan het continent op z’n minst verdubbelde. De conservatieve christelijke achterban van de president, vaak dezelfde groepen die in de jaren tachtig nog warme banden met het apartheidsregime in Zuid-Afrika onderhielden en net als Dick Cheney tegen de vrijlating van de communist Nelson Mandela waren, had zich op de Afrikaanse medemens gestort. Dat leidde onder andere tot vrij intensieve betrokkenheid bij het vredesproces tussen (islamitisch) Noord- en (overwegend christelijk) Zuid-Soedan en tot vruchteloze maar dappere pogingen om iets aan de crisis in Darfur te doen.

Het meeste nieuwe geld ging naar de President’s Emergency Plan for Aids Relief, kortweg pepfar. Dit is ook meteen het meest omstreden deel van de hulp. Want op expliciet verzoek van de christelijke belangengroepen en een aantal conservatieve Congresleden is bij de preventie van aids de verspreiding van condooms teruggebracht en de nadruk meer komen te liggen op onthouding (‘abstinence’) voor het huwelijk, terwijl niet bewezen is dat louter gedragsverandering tot minder besmettingen leidt. Oeganda heeft met eigen beleid laten zien dat een combinatie van gedragsverandering en condoomverspreiding tot een daling van het aantal hiv-gevallen kan leiden. Maar sinds het land de Amerikaanse aanpak overgenomen heeft, nemen de besmettingen weer toe.

Ondertussen heeft de Amerikaanse regering zich bij Afrikanen evengoed weinig populair gemaakt met een plan voor nieuwe permanente militaire aanwezigheid op het continent. Dit ‘Africom’ moet volgens het Witte Huis niet alleen de Amerikaanse ‘veiligheidsoperaties in de regio versterken’ (lees: oorlog tegen terreur en de strijd tegen al-Qaeda-cellen), maar zal ook een rol spelen bij het verbeteren van uiteenlopende nobele doelen als onderwijs, zorg en democratie. Op de trouwe Amerikaanse bondgenoot Ethiopië na – het land waar het hoofdcommando van Africom waarschijnlijk gevestigd wordt – zijn de Afrikaanse regeringen verenigd in hun afkeer van Bush’ voornemen. Dat is op z’n minst een uniek resultaat van Bush: Afrikaanse leiders zijn het hoogst zelden met elkaar eens.

PETER VERMAAS

Recensie van Ton van der Lee, “De Afrikaanse weg” (Balans).

Van der Lee

De Afrikaan heeft in zijn leven minder sekspartners dan de Amerikaan. Wat verklaart dan wél de grote aidsplaag? Bespreking van Helen Epsteins boek ‘The Invisible Cure: Africa, The West, And the Fight Against Aids’.

Door Peter Vermaas

aids.pdf

In januari 2007 overleed Alice Lakwena, leider van de Oegandese Holy Spirit Mobile Forces. 

DOOR Peter Vermaas

Alice Auma is bijna dertig jaar oud als ze op 24 mei 1985 haar huis in het Noord-Oegandese stationsstadje Opit verlaat. Ze loopt in westelijke richting naar de heilige plaats Wang Kwar in Paraa Nationaal Park, waar ze voor het einde van de maand hoopt aan te komen. Vlak voor vertrek had ze haar vader, een Anglicaanse dominee, uitgelegd dat de geest van een tijdens de Eerste Wereldoorlog in de Nijl verdronken Italiaanse legerofficier in haar was gevaren. ‘Lakwena’ heette de geest, wat in de lokale Acholi-taal ‘boodschapper’ betekent. Hij moest het in het hoofd van Alice opnemen tegen ‘Wrong element’, een grofgebekte Amerikaan, tegen de geesten ‘Franko’ uit Zaïre en ‘Ching Po’ uit Korea en tegen een ongeorganiseerd groepje islamieten. Maar Lakwena was de machtigste en had Alice in zijn greep. Hij verordonneerde haar naar het park te gaan om de wilde dieren, de bergen en de rivieren te vragen wie er toch achter het voortdurende bloedvergieten in Oeganda zat. In 1962 werd het land onafhankelijk en na de dictaturen van Milton Obote en Idi Amin – beiden uit het noorden – werd door de zuidelijke rebellenleider Yoweri Museveni een harde strijd om de macht gevoerd. Het noorden leek die te verliezen, de chaos was compleet.

De dieren in het park zijn verontwaardigd als Lakwena ze ter verantwoording roept. Hoe kunnen zij nu schuldig zijn aan wat de mensen elkaar aandoen? De buffel en het nijlpaard laten Alice hun wonden zien: zij zijn geen daders, zij zijn slachtoffer. En de krokodil laat weten vanuit het water sowieso weinig te kunnen uitrichten. Het zijn ‘de mensen met twee benen’ die schuld hebben aan de wanorde waarin Oeganda zich bevindt. De bergen en de waterval laten desgevraagd weten die lezing te onderschrijven.

Met dit inzicht keert Alice op 12 juni 1985 terug naar Opit. Na haar ‘alliantie met de natuur’ heeft Lakwena haar opgedragen de mensen te gaan genezen – wat ze met overgave doet. Nabij het station opent ze haar eigen tempel en steeds meer dorpelingen vragen haar advies en worden genezen. Haar mix van eigen fundamentalistische bijbelinterpretatie en traditioneel natuurgeloof wordt door volgelingen gezien als een laatste houvast in onzekere tijden.

Maar als de rebellenleider Museveni in januari 1986 het landsbestuur overneemt en vanuit hoofdstad Kampala probeert de orde te herstellen, bereidt het noorden van het land zich voor op het ergste. De nieuwe machthebbers in het zuiden zullen vast met ze komen afrekenen.

Alice neemt het zekere voor het onzekere. Ze vormt de Holy Spirit Mobile Forces (hsmf) en begint met haar eigen rebellenbeweging een ‘mars op Kampala’. Duizenden sluiten zich bij het medium aan, waaronder veel kinderen en voormalige soldaten uit de King’s African Rifles, het koloniale eliteleger dat voor de Britten in de Tweede Wereldoorlog vocht.

Maar wapens zoals in het Britse leger zijn niet toegestaan. Die zijn ook niet nodig. Want wie het door Lakwena uitgedachte mengsel van aarde en kariténotenolie op de torso smeert, is niet bevattelijk voor de dood. Kogels ketsen terug naar de vijand, zegt Alice, en zullen hem doden. Dekking zoeken of vluchten is tijdens de strijd niet toegestaan. Praten ook niet. Stenen die door de strijders van de Mobile Forces naar de tegenpartij worden gegooid, transformeren dankzij de hulp van 140.000 geesten, bijen, slangen, rivieren, rotsen en bergen in handgranaten. Tegen de samenwerking van zuivere geesten zal geen tegenstander opgewassen zijn.

Het liep anders. De troepen van Lakwena kwamen eind oktober 1987 tot op zeventig kilometer van de hoofdstad Kampala. Ze waren nabij Jinja, waar volgens de Oegandezen de bron van de Nijl ligt, toen het leger van president Museveni de met stenen en modder bewapende meute aanviel. Niemand zocht dekking. Zingend wandelden de strijders de kogels tegemoet. Maar ze ketsten niet af.

Duizenden mensen vonden in een paar dagen tijd de dood. De geest moest Alice verlaten hebben. Zelf raakte ze licht gewond en vluchtte door het oerwoud, op een fiets, voortgeduwd door enkele volgelingen, richting de grens met Kenia. Na een korte gevangenisstraf kreeg ze daar politiek asiel. Ze vestigde zich met een handvol protégés in een vluchtelingenkamp van de Verenigde Naties, waar ze nog heel af en toe door journalisten werd opgezocht.

Die journalisten zagen dat ze anders dan de andere vluchtelingen een relatief groot huis tot haar beschikking had en graag rum-cola dronk. Ze had bodyguards en de mensen om haar heen beschouwden haar nog steeds als het medium dat ze eens was en verklaarden dat Alice nog altijd ‘bullet proof’ was.

Maar de verslaggevers kwamen vooral langs om Alice te vragen of ze wellicht contact had met Joseph Kony, die zei haar neef te zijn en op barbaarse wijze de strijd had voortgezet. Net als Alice’ vader claimde Kony dat de geest nu over hem vaardig was geworden. Met enkele overlevenden van de hsmf begon hij zijn Lord’s Resistance Army, dat sinds 1987 dood en verderf zaaide in Noord-Oeganda en Zuid-Soedan. Duizenden kinderen werden ontvoerd, miljoenen sloegen op de vlucht. Alice ontkende altijd iets met haar vermeende neef te maken te hebben. Maar ze was onmiskenbaar de spirituele grondlegger van de gruwelijke strijd in Noord-Oeganda.

Over de achtergrond van Alice is nooit erg veel bekend geworden. Ze had twee kinderloze huwelijken achter de rug toen ze in 1985 naar het natuurpark trok. ‘Sommigen zeggen dat ze een heks was, anderen een prostituee en weer anderen een visverkoper – en ze zouden allemaal gelijk kunnen hebben’, concludeerde Ryszard Kapuscinski in 1989 in The New York Times.

Alice, schrijft de Duitse antropologe Heike Behrend in het fascinerende boek Alice Lakwena and the Holy Spirits: War in Northern Uganda 1985-97 (1999), gaf mensen orde en zekerheid in tijden van volstrekte anarchie. Haar leger was strak georganiseerd en ongemeen gedisciplineerd. Sigaretten of alcohol waren volgens ‘de twintig voorzorgsmaatregelen van Alice’ uit den boze, de Mobile Forces mochten zelfs niet actief mensen doden. Neef Kony had daar minder moeite mee. Een ‘mars op Kampala’ heeft hij nooit ondernomen, maar tot vorig jaar zou hij aanvallen uitvoeren in Noord-Oeganda.

Terwijl begin dit jaar met Kony onderhandelingen gaande waren over een duurzame oplossing voor het noorden, begroef Oeganda weer een deel van zijn verleden. Na Idi Amin in 2003 en Milton Obote in 2005 overleed op 17 januari 2007, in het vluchtelingenkamp in Kenia, Alice Auma ‘Lakwena’. Haar lichaam werd in het kader van de verzoening door de Oegandese regering teruggebracht naar Noord-Oeganda. Alice’ vader, de voormalige dominee, heeft beloofd de herinnering aan haar geest levend te houden.

17 januari 2007 © Peter Vermaas / De Groene Amsterdammera

De weg kwijt

Ontwikkelingsorganisaties, wetenschappers en beleidsmakers bepleiten Afrikaanse oplossingen voor Afrikaanse problemen. Ze discussiëren over de mogelijkheid van een unieke Afrikaanse weg naar ontwikkeling, maar hebben die vooralsnog niet gevonden. Bestaat die eigenlijk wel of is de roep om Afrikaanse oplossingen louter retoriek? Peter Vermaas op zoek naar de Afrikaanse weg. Zonder routeplanner.

DOOR Peter Vermaas

‘I am an African’, orakelt Thabo Mbeki op 8 mei 1996. ‘Ik heb mijn bestaan te danken aan de heuvels, de valleien, de bergen en de moerassen, de rivieren, de woestijnen, de bomen, de bloemen, de zeeën en de altijd weer veranderende seizoenen die het aanzien van onze grond karakteriseren.’

Mbeki is vice-president onder Nelson Mandela en de toespraak die hij bij de presentatie van de nieuwe Zuid-Afrikaanse grondwet in het parlement in Kaapstad houdt, wordt gezien als een beginselverklaring. Als het kompas waarop Afrika onder leiding van het vrije Zuid-Afrika de komende jaren zal varen. De komende jaren? De komende eeuwen! Want Mbeki, de belofte zelf, is hoopvol. De 21e eeuw wordt ‘de eeuw van Afrika’.

‘Het voelt vandaag goed om Afrikaan te zijn’, vervolgt hij na een trits bloemrijke beschouwingen waarin hij zijn gehoor meeneemt van de Zulu-heuvel Isandhlwana naar Khartoem, van de Ethiopiërs naar de Ashanti en de Berbers. Alle, zegt Mbeki, zijn ‘juwelen van de Afrikaanse kroon’.

‘I am an African. Ik kom voort uit de volkeren van het continent Afrika. De pijn van gewelddadige conflicten die de volkeren van Liberia, Somalië, Soedan, Burundi en Algerije ondervinden, is de pijn die ook ik met me meedraag. (…) Welke tegenslagen er ook zijn, niets kan ons nog stoppen. Wat de problemen ook zijn, Afrika zal vrede krijgen. Hoe onwaarschijnlijk het ook moge klinken voor de sceptici, Afrika zal bloeien.’

Von Münchhausen

Met zijn toespraak gaf Mbeki het startschot voor wat hij de ‘Afrikaanse renaissance’ is gaan noemen. Met meer democratische leiders overal op het continent en met de omwenteling van Zuid-Afrika als inspirerend voorbeeld, moest Afrika in korte tijd aansluiting vinden bij de rest van de wereld. Afrika het ‘verloren continent’? Welnee, met het democratische Zuid-Afrika aan het roer waren wonderen mogelijk. De Afrikaanse renaissance bracht de pan-Afrikaanse hoop van Nkrumah, Lumumba en Kenyatta weer terug in de belangstelling.

Een jaar na ‘I am an African’ legde Mbeki uit wat die Afrikaanse renaissance volgens hem precies behelsde: sociale cohesie, zei hij, democratie, economische wederopbouw en groei en het lanceren van Afrika als een niet te negeren diplomatieke speler op het wereldtoneel. Geweld, vriendjespolitiek, corruptie en armoede moesten worden uitgebannen en met hulp van Zuid-Afrika zou het hele continent zich als een Baron Von Münchhausen aan de eigen haren uit het moeras omhoogtrekken.

Natuurlijk was er geld nodig van het Westen. Het ontwikkelingsplan Nepad (New Economic Partnership for Africa’s Development), dat Mbeki samen met de leiders van Nigeria, Senegal en Algerije lanceerde, zou niet kunnen bestaan zonder gerichte ontwikkelingshulp van donoren die Afrika al veertig jaar lang met goed bedoelde maar niet altijd even effectieve reddingsplannen bestookten. Het leunde bovendien zwaar op de neoliberale blauwdrukken die diezelfde donoren jarenlang over Afrika uitgestort hadden. Maar vanaf nu, betoogde de vice-president, zou nog slechts op de voorwaarden van het continent zelf ontwikkeld worden. Voor Afrikaanse problemen moesten Afrikaanse oplossingen gevonden worden.

Met ‘een nieuwe generatie leiders’ in traditioneel moeilijke landen als Eritrea, Ethiopië, Oeganda, Rwanda en Nigeria en de democratisering in Zuid-Afrika was het Westen positief gestemd. Het ontwikkelingsplan Nepad werd direct omarmd en Mbeki’s renaissance werd onderdeel van het ontwikkelingsdiscours. Op een topontmoeting van het exclusieve gezelschap van leiders van de grote industrielanden, de G8, mochten Mbeki en de Nigeriaanse president Obasanjo hun plannen nader toelichten. Het leverde mooie plaatjes op. Afrika deed mee.

‘Nepad is omarmd als een oplossing die uit Afrika kwam’, beaamt Leo de Haan, directeur van het Afrika Studie Centrum in Leiden. ‘Binnen de kortste keren zijn er alle mogelijke ondersteuningsprogramma’s gekomen voor onder andere het Peer Review Mechanism en voor de militaire tak van de Afrikaanse Unie. Men grijpt iedere mogelijkheid aan om op Afrikaanse oplossingen aan te sluiten.’

Een aantal minder grote Afrikaanse landen had in eerste instantie twijfels. Was de Afrikaanse renaissance daadwerkelijk bedoeld om het hele continent te versterken of was het louter een instrument om de diplomatieke en economische macht van grote broer Zuid-Afrika te vergroten en het continent opnieuw te koloniseren? Ook niet-gouvernementele organisaties hadden zo hun bezwaren: zij waren niet gehoord en vonden dat Mbeki Afrika uitleverde aan het Westen.

Niettemin werden alle voorstellen van Mbeki geaccepteerd. Niet alleen Nepad, maar ook zijn idee om, als onderdeel van de Afrikaanse renaissance, de machteloze Organisatie voor Afrikaanse Eenheid om te sleutelen tot de nieuwe Afrikaanse Unie.

Middenklasse

Tien jaar na de filosofische vergezichten van Mbeki dreunt de belofte van de Afrikaanse renaissance nog altijd na.

Met Zuid-Afrika gaat het relatief goed. De economie draait althans op volle toeren en Zuid-Afrikaanse bedrijven hebben vrijwel overal in Sub-Sahara Afrika de markt veroverd. Witte en zwarte ondernemers uit Zuid-Afrika durfden te investeren in kwetsbare landen en maken nu de dienst uit in de Afrikaanse bankwereld, de telecommunicatie, fastfood, retail en de altijd belangrijke bierhandel. Een herkolonisatie is het niet, maar de Afrikaanse renaissance heeft voor zover het het morele en economische leiderschap van ‘Pretoria’ betreft Zuid-Afrika geen windeieren gelegd.

Ook voor de rest van Afrika zijn de economische verwachtingen niet eens zo beroerd. De gemiddelde groei ligt boven de 5 procent en in sommige landen is een middenklasse ontstaan. Door de stijging van de prijs van commodities als koffie, koper, katoen en voedsel, voorzien economen ook voor de komende jaren groei.

De politieke renaissance verliep moeizamer. De grote roerganger van de Afrikaanse renaissance zelf is niet meer de veelbelovende leider die hij in 1997 was. De mystificerende Mbeki kroop verder in zijn schulp en gleed uit met eigenzinnige opvattingen over hiv/aids die in Zuid-Afrika in het politieke debat een serieuze rol zijn blijven spelen. Was het negeren van een ontluikende crisis en het onthouden van antiretrovirale medicijnen een Afrikaanse oplossing voor gezondheidszorg? Zijn onvermogen iets aan de politieke crisis in buurland Zimbabwe te doen stemde al even weinig hoopvol. Was Mbeki’s ’stille diplomatie’ richting Robert Mugabe een Afrikaanse oplossing voor conflictpreventie?

Eufemisme

Ook zijn gedroomde democratische discipelen, de ‘nieuwe generatie leiders’ van Ethiopië (Zenawi), Eritrea (Afewerki), Oeganda (Museveni), Rwanda (Kagame) en Nigeria (Obasanjo), bleken minder vernieuwend dan gehoopt. Ze spraken weliswaar de taal van de Afrikaanse renaissance en wisten zich in het Westen een plaats aan tafel te veroveren, maar tegen de zin van datzelfde Westen zijn ze (op Obasanjo na) nog steeds aan de macht en hebben ze in hun landen eerlijke meerpartijendemocratie zo lang mogelijk gedwarsboomd. Was het lang door het Westen positief bejegende ‘geenpartijenstelsel’ in Oeganda daadwerkelijk een vorm van ‘Afrikaanse democratie’ dat tribale twisten voorkwam, zoals president Museveni beweerde, of was het een lomp eufemisme voor een eenpartijstaat?

Met nieuwe conflicten in onder andere Soedan, Ivoorkust en Congo is er van een door Mbeki beloofde vreedzame 21ste eeuw in Afrika vooralsnog niet veel terecht gekomen. Maar zijn geesteskind, de Afrikaanse Unie, speelt bij het zoeken naar oplossingen voor al deze conflicten via de in Addis Abeba zetelende Peace and Security Council wel een steeds belangrijkere rol. In onder andere Somalië en Soedan proberen vredestroepen onder de vlag van de Afrikaanse Unie (met wisselend succes) de strijdende partijen uit elkaar te houden. Een aantal landen heeft zich inmiddels ook vrijwillig laten doorlichten op goed beleid en bestuur via het aan de Afrikaanse Unie gekoppelde African Peer Review Mechanism.

Maar ook de Afrikaanse Unie heeft zo zijn problemen. De jaarlijkse applausronde aldaar voor dictator Robert Mugabe en zijn anti-westerse tirades wordt niet overal even goed begrepen. Of schuilt in Mugabes anti-westerse retoriek de kern van een Afrikaanse weg? Is de Afrikaanse weg louter geplaveid met goede bedoelingen en niet meer dan een (duur) verkooppraatje?

Bestaan Afrikaanse oplossingen eigenlijk wel?

Heilige graal

Steeds weer steekt de discussie over een unieke Afrikaanse weg naar ontwikkeling de kop op. Wetenschappers, ontwikkelingswerkers en beleidsmakers zijn op zoek naar Afrikaanse oplossingen voor Afrikaanse problemen.

Volgens Roel van der Veen, wetenschappelijk raadsadviseur van Buitenlandse Zaken en auteur van het boek Afrika: Van de Koude Oorlog naar de 21e eeuw (2002) zitten ze daarmee op een dood spoor. In een in het zomernummer van Vice Versa afgedrukt essay sombert historicus Van der Veen over pogingen om een typisch Afrikaanse weg naar ontwikkeling te vinden. ‘Het zoeken naar een eigen spoor van ontwikkeling is romantisch en ethisch zeer te verdedigen,’ schrijft hij, ‘maar de geschiedenis bewijst dat het nergens toe leidt. Zolang Afrika geregeerd wordt door leiders die op zoek blijven naar de heilige graal (en zolang zij daarin worden gesteund door invloedrijke buitenlanders), zal Afrika in het moeras blijven steken waarin het zich al zo lang bevindt.’

Het stuk van Van der Veen was een gelijkgestemde reactie op een artikel van sociaal geograaf Jacques van Nederpelt. Afrika, schreef Van Nederpelt ‘volgt vooralsnog de logica van zijn oude tradities’. Er zal, volgens hem, nagedacht moeten worden ‘hoe Afrika afgeholpen kan worden van zijn preoccupatie met zijn tribale verleden. Hoe kunnen familiebanden voor individuen een zegen worden in plaats van een vloek? Hoe kan politiek cliëntelisme plaatsmaken voor een moderne, democratische binding tussen kiezer en gekozene?’

Een land dat zich wil ontwikkelen kan dat volgens Van der Veen uiteindelijk maar op één manier doen: op de westerse manier. Andere wegen naar ontwikkeling bestaan niet, zegt hij. Afrika moet daarom afstand nemen van nu nog dominante ‘premoderne tradities’, die ‘verantwoordelijk moeten worden gehouden voor het uitblijven van ontwikkeling’. Niet het kolonialisme, maar de prekoloniale geschiedenis van Afrika, de tribale wortels, belemmeren ontwikkeling.

Kortom: ‘Afrika moet Afrika verlaten’, vindt Van der Veen, naar het voorbeeld van Japan. ‘Het leren en kopiëren van succesvolle voorgangers moet voor arme landen centraal staan. Toen Japan, het eerste niet-westerse land dat moderniseerde, in de negentiende eeuw besloot machtig en rijk te worden, ging dat onder het motto van het kopiëren van het beste van de westerse landen. Een toonaangevende Japanse geleerde uit die tijd, Yukichi Fukuzawa (1853-1901), stelde zelfs dat Japan het achterlijke Azië zou moeten verlaten en Europa zou moeten binnengaan’, schrijft Van der Veen. ‘Vrijwel iedereen – in Afrika en daarbuiten – lijkt op zoek naar juist die bijzondere Afrikaanse weg. Wat het specifieke van die weg zou zijn, valt niet te zeggen, want men is nog op zoek.’

Professor Leo de Haan, door de telefoon: ‘Als Afrikaanse oplossingen zouden bestaan, dan hoefden we er niet naar op zoek te gaan.’

Licht racistisch

Vice Versa zette tien jaar na de plannen van Mbeki de zoektocht voort en raakte al snel het spoor bijster. Want is het eigenlijk wel zo dat ‘vrijwel iedereen’ op zoek is naar zo’n Afrikaanse weg? En nogmaals: waar bestaat die weg dan uit? Al te gemakkelijk, zo bleek tijdens de rondgang, verzanden gesprekken over een Afrikaanse weg naar ontwikkeling in discussies over het al dan niet geloven in Afrikaanse ontwikkeling (ooit) of in het al dan niet geloven in ontwikkelingssamenwerking als vehikel. Of over de aannames van Roel van der Veen en Jacques van Nederpelt. Want die zijn ‘op zijn best eurocentrisch’, vindt de Namibisch-Duitse Afrika-specialist Henning Melber.

Volgens professor Nicolas van de Walle van Cornell University in New York, auteur van het boek African Economies and the Politics of Permanent Crisis, 1979-1999, kan het in ieder geval niet zo zijn dat Afrika niet ontwikkelt omdat er iets typisch Afrikaans is dat dat dwarszit. Dat is volgens de econoom een ‘licht racistische aanname’. Economische ontwikkeling met een eigen cultuur en andere familierelaties dan we in het Westen gewend zijn gaan prima samen, zegt hij. Kijk maar naar China.

Van de Walle: ‘Armoede en het niet ontwikkelen zijn over het algemeen een gevolg van slecht beleid, slecht bestuur, verschillende structurele ongemakken, zoals slechte bodemgesteldheid of tropische ziekten, en internationale factoren, zoals westers protectionisme of slechte hulp die vaak niet helpt of zelfs actief de lokale groeiperspectieven tegenwerkt.’ De tribale geschiedenis, meent Van de Walle, is alleen voor een klein aantal landen, zoals Burundi, een belemmering voor ontwikkeling. Bovendien is etniciteit vooral een probleem als ook andere factoren beroerd zijn. ‘Door schaarste wordt etniciteit een probleem. België heeft in feite ook een tribaal conflict, maar door de mate van ontwikkeling is dat geen bezwaar. De premoderne cultuur in Afrika is geen oorzaak van onderontwikkeling, maar een symptoom ervan. Modernisering is ontwikkeling en ontwikkeling leidt tot modernisering.’

Bovendien: terwijl veel Afrikaanse landen tijdens het kolonialisme voorzichtig moderniseerden, werd die modernisering tezelfdertijd gekoppeld aan exploitatie van de oude tribale structuren, betoogt de Oegandese hoogleraar Mahmood Mamdani (Columbia University) in zijn boek Citizen and Subject: Contemporary Africa and the Legacy of Late Colonialism. Het (late) kolonialisme speelt volgens hem, anders dan Van der Veen beweert, wel degelijk een grote rol bij de tragere ontwikkeling van Afrika vergeleken met die van Aziatische landen.

Afrika moet zich volgens Nic van de Walle meer richten op de export van landbouwproducten en wellicht op toerisme. Zijn daar speciale Afrikaanse oplossingen voor nodig? ‘Ach, als je Afrika wil ontwikkelen, dan moet je wegen aanleggen, onderwijs en zorg verbeteren en de landbouw versterken. Ik vind niet dat je kunt zeggen dat er typisch Afrikaanse kenmerken zijn die de ontwikkeling van Afrika tegenhouden. Dat betekent dus ook dat er niet een speciale typisch Afrikaanse oplossing zou zijn om te ontwikkelen.’

Wat dat betreft is Van de Walle het dus wel weer met Van der Veen en Van Nederpelt eens. ‘Eerdere pogingen, zoals die van de Tanzaniaanse president Nyerere, zijn trouwens jammerlijk mislukt.’

Nederlandse zuilen

De kritiek van Van de Walle op de cultuurkritiek van Van Nederpelt en Van der Veen wordt gedeeld door politiek filosoof en Afrikanist Pieter Boele van Hensbroek van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘”Tribalisme” is een onduidelijke term die in de wetenschap daarom ook nauwelijks meer gebruikt wordt’, zegt hij. ‘Die geschiedenis deelt Afrika bovendien met de hele wereld. Of is er een typisch Afrikaanse variant van, die zo venijnig voor modernisering uitpakt? Daar heb ik nooit van gehoord. Als het conflict tussen Vlamingen en Walen in Afrika zou plaatsvinden, dan zouden we het een tribaal conflict noemen’, stelt Boele Van Hensbroek. ‘En dan ligt meteen de vervolgvraag voor de hand: is etnische oriëntatie een essentieel obstakel voor ontwikkeling? Ook dat lijkt me niet het geval. De Nederlandse zuilen zijn een vergelijkbaar sociologisch verschijnsel. Hebben die de ontwikkeling zo beperkt?’

De sterke familiesolidariteit, de ‘grootfamilie’ die volgens Van Nederpelt Afrikanen passief zou maken, wordt volgens Boele van Hensbroek elders juist als een voordeel gezien. ‘In enkele andere landen wordt familiesolidariteit juist als een van de verklaringen voor ontwikkeling gegeven. In China en andere Aziatische landen is het de basis van het sociale leven. De enorme economische ontwikkeling de laatste decennia in de oostelijke Povlakte wordt vooral aan hechte verbanden in grote families toegeschreven.’

Volgens Boele van Hensbroek, die onderzoekscoördinator van het Groningse Centre for Development Studies is, ‘trakteren’ Van Nederpelt en Van der Veen ‘ons vooral op een collage van ficties, nogal aftandse vooroordelen en boude stellingen die bij de eerste toets der kritiek al richting prullenbak gaan. Daarbij krijgen externe factoren, zoals mondiale verhoudingen, effecten van kolonisering en dergelijke, geen plaatsje in hun analyse. Rond hun verhaal hangt daarom een penetrante geur van zelfgenoegzaamheid. Wat vertelt het ons aan nieuws vergeleken met het verhaal over Afrika en ontwikkeling dat al duizend maal op de koloniale veranda of op het terras van het vijfsterrenhotel is verteld en in de wetenschappelijke wereld de consensus was in de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen de moderniseringstheorie en het idee van politieke ontwikkeling werd geformuleerd? Zij blijken even traditioneel, cultuurbepaald en onzelfkritisch te zijn als de fictieve traditionele Afrikaan die zij ten tonele voeren.’

Diaspora

Politicoloog Awil Mohamoud organiseerde in 2002, net na het verschijnen van het boek van Roel van der Veen, een reeks debatten in de Amsterdamse Balie onder de titel ‘Shaping a new Africa’. Met kenners uit binnen- en buitenland werd gepoogd de plannen van Thabo Mbeki serieus te nemen en diepgaand te kijken naar de kansen die Afrika zou hebben. Waarom heeft veertig jaar ontwikkelingssamenwerking Afrika niet verder in de vaart der volkeren opgestuwd?

Enkele maanden geleden verscheen het op de debatreeks gebaseerde boek Shaping a new Africa, waarin Mohamoud en een handvol andere auteurs pleiten voor een fris begin van de ontwikkelingsrelatie met Afrika waarbij minder van bovenaf, zoals de Europese Unie, ngo’s en ook Nepad doen, en meer van onderaf met de Afrikanen in het veld gewerkt wordt. Niet alleen in Afrika moet meer met gewone Afrikanen gewerkt worden, maar ook in de landen die hulp geven. Afrikaanse oplossingen vragen betrokkenheid van de diaspora, vinden de auteurs.

Mohamoud en zijn (Afrikaanse) medeauteurs maken zich in het boek veelvuldig boos over het Afro-pessimisme dat volgens hen de media domineert. Dat komt vooral door het ’simplisme’ van auteurs als Van der Veen, verklaart Mohamoud tijdens een achtergrondgesprek in Amsterdam. ‘Van der Veen schrijft in zijn boek dat de premoderne cultuur van Afrika alles kapot heeft gemaakt, maar hij vergeet dat sinds de onafhankelijkheid van de meeste Afrikaanse landen juist daar de Koude Oorlog is uitgevochten. Allicht dat de hulp niet geholpen heeft: alle hulp draaide om wapens voor Afrika.’

Het Nederlandse debat over de ontwikkeling van Afrika wordt volgens Mohamoud ten onrechte gedomineerd door historici en antropologen. Economen bemoeien zich er haast niet mee. Dat vertekent de discussie én het beeld dat mensen van mogelijkheden voor ontwikkeling in Afrika hebben, vindt hij. ‘Cultuur lijkt het enige aspect in de discussie over ontwikkeling in Afrika. Maar het is maar een van de factoren. Cultuur is een interne factor, maar verder spelen natuurlijk ook de geschiedenis en andere externe, economische factoren.’

Africa Works

Die nadruk op cultuur leverde twee boeken op die voor westerse ontwikkelingswerkers volgens Mohamoud ‘bijbels’ zijn geworden, terwijl veel Afrikanen vinden dat ze de plank volledig misslaan. In ieder geval vindt Mohamoud dat. De boeken waarop hij doelt zijn The Criminalization of the State in Africa, samengesteld door onder andere Stephen Ellis, en Africa Works: Disorder As Political Instrument van Patrick Chabal en Jean-Pascal Daloz. Beide boeken verschenen in de reeks African Issues en beide boeken liggen, inderdaad, vaak op bureaus van beleidsmakers in Den Haag, Londen, Stockholm of Oslo. Mohamoud: ‘Vreselijke boeken. Slecht geïnformeerd. Beide boeken gaan uit van één realiteit en vergroten die dan naar het hele continent. Ellis weet vooral heel veel van Liberia en Sierra Leone en concludeert dan dat het er overal op het continent zo aan toegaat. Dan maak je Afrika wel heel klein. En als je Africa Works leest, dan krijg je het gevoel dat níets werkt in Afrika en áls iets werkt, dat het op een illegale manier werkt. Zoiets wordt een self-fulfilling prophecy die mensen ontmoedigt.’

Waarvan akte.

Maar het gesprek zou gaan over ‘Afrikaanse oplossingen voor Afrikaanse problemen’. In de inleiding van zijn boek noemt Mohamoud ze expliciet: in het kritische Afrika-debat in Nederland, schrijft hij, moet het ‘andere Afrika’ beter belicht worden, ‘een levensvatbaar Afrika waar significante vooruitgang is geboekt, nieuwe initiatieven worden gestimuleerd, waar problemen, worstelingen en uitdagingen worden aangepakt en bediscussieerd, en waar pogingen worden ondernomen om oplossingen te vinden vanuit het continent zelf.’

Maar wat die oplossingen precies zijn, blijft ook nu weer onduidelijk. Het meest concreet is een hoofdstuk van onder andere Vasu Gounden van het African Centre for the Constructive Resolution of Disputes (ACCORD), over Afrikaanse methoden voor het oplossen van conflicten. Verder veel ‘goed nieuws’ over Afrika en Mohamouds eigen stokpaardje: de inzet van de (al dan niet teruggekeerde) diaspora. Over een unieke Afrikaanse weg naar ontwikkeling gaat het boek eigenlijk niet. Zolang Afrikanen, hier en daar, bij de ontwikkeling van Afrika betrokken zijn, is er sprake van Afrikaanse oplossingen.

Mohamoud: ‘Afrikaanse oplossingen bestaan wel, maar zijn volgens mij meer onderdeel van wereldwijde oplossingen. Het gaat erom dat de krachten gebundeld worden. Als je alleen top-down via de Europese Unie of de Verenigde Naties werkt, dan lijkt het alsof Afrika zelf niets doet. Dat beeld wil ik voorkomen.’ Afrikaanse landen, zegt Mohamoud bovendien, moeten meer de kans krijgen hun eigen beleid te maken. De Poverty Reduction Strategy Papers (PRSP’s), waarin de regering van een ontwikkelingsland aan potentiële donoren uitlegt wat het gaat doen om de armoede te verminderen, ziet hij niet als eigen beleid. ‘Landen worden bij het schrijven van hun PRSP’s enorm gestuurd door het Westen’, zegt Mohamoud. Met ‘ownership’ heeft dat niets te maken. ‘Dat hele concept is gebakken lucht.’

Slavenhandel

Veel Afrikanisten, en vooral de Afrikanen onder hen, denken er zo over, concludeert Leo de Haan. En eigenlijk is hij het wel met ze eens. ‘Het is de vraag’, zegt hij, ‘hoeveel ruimte Afrikaanse bestuurders hebben gehad om aan eigen oplossingen te werken. Of er daadwerkelijk Afrikaanse oplossingen bestaan, weet je pas aan het eind van de rit, maar mij lijkt het dat Afrikanen veelal gevangen zaten in het neoliberale model, de Washington Consensus. En wat we inmiddels wel weten: one size fits all werkt niet.’

Een van die Afrikaanse collega’s is Paul Tiyambe Zeleza. Geboren in Zimbabwe toen dat nog Rhodesië heette, geschoold in Malawi en Londen en tegenwoordig hoogleraar en hoofd van het Department for African American Studies van de Universiteit van Illinois in Chicago. Zeleza schrijft ook. Veel zelfs. Hij blogt en publiceerde naast zijn wetenschappelijke werk een aantal romans.

Ook Zeleza vindt de Nederlandse discussie over de ontwikkeling van Afrika nogal simplistisch. ‘De problemen bij ontwikkeling van Afrika hebben heel weinig te maken met neopatrimoniale of etnische kwesties. Die issues, die steeds weer in de literatuur terugkomen, zijn reflecties van historische problemen die hun oorsprong vinden in de plaats die Afrika de laatste vijfhonderd jaar in de wereldeconomie heeft gehad. Het begon bij de slavenhandel, daarna kwam het kolonialisme, vervolgens de neoliberale agenda en de programma’s voor structurele aanpassing. Je kunt zeggen dat Afrika intern gefaald heeft, je kunt ook zeggen dat er problemen zijn geweest met de wijze waarop de wereldeconomie Afrika heeft geïncorporeerd.’

Moet het Westen zich dan maar helemaal niet meer met Afrika bemoeien? ‘Dat’, zegt Zeleza lachend, ‘zou een heel aardig begin zijn.’ Serieus: ‘Het Westen moet verantwoordelijkheid nemen voor wat het Afrika heeft aangedaan. En het Westen moet op een productieve manier betrokken zijn bij het oplossen van de problemen van Afrika. Wat hulp genoemd wordt, is vaak al problematisch. Hulp heeft Afrika verlamd. Tussen 1970 en 2002 heeft Afrika van de westerse wereld ongeveer 530 miljard dollar geleend, 540 miljard heeft het terugbetaald en het is nog steeds 300 miljard verschuldigd. We moeten stoppen met praten over ontwikkelingshulp, want het is geen hulp.’

Volgens Zeleza is er een structurele herziening nodig van de relaties tussen Afrika en het Westen. Er moet ‘dieper worden nagedacht’ over de ‘hulp’ (Zeleza: ‘Hulp tussen aanhalingstekens graag’), maar bijvoorbeeld ook over de morsige praktijken van het Europese en Amerikaanse bedrijfsleven in Afrika. ‘Oliebedrijven weigeren te onthullen aan welke regeringsfunctionarissen ze steekpenningen hebben betaald en banken in het Westen vinden het geen enkel probleem om geld van corrupte functionarissen onder te brengen. Ook dat brengt Afrika schade toe.’

Nepad is volgens Zeleza een mooi streven, maar is geen uniek Afrikaans plan. ‘Het is een neoliberaal programma en zo bekeken niet Afrikaans.’ Bovendien, zegt Zeleza net als Mohamoud, is het maatschappelijk middenveld nooit bij Nepad betrokken. ‘Het was een top-down initiatief van Afrikaanse leiders die de westerse wereld wat hervormingen beloofden in ruil voor ontwikkelingsgeld. Nepad is niet de structurele herziening van de relaties die zo nodig is.’

Isolatie

Wat dat betreft was Zeleza meer gecharmeerd van het eerdere ‘Lagos Plan of Action for the Economic Development of Africa’ uit 1980, dat poogde Afrika meer zelfvoorzienend te maken. Dat was misschien wel een echte Afrikaanse oplossing. Maar het Westen moest er volgens Zeleza niets van hebben. Binnen een jaar tijd lanceerde de Wereldbank het plan voor structurele aanpassing van de Afrikaanse economieën aan de westerse. ‘En we weten allemaal dat dat tot rampen heeft geleid.’ In 1989 kwam de United Nations Economic Commission for Africa met een alternatief plan en opnieuw ging de Wereldbank er met een neoliberale blauwdruk overheen, zegt Zeleza.

Met andere woorden: ‘Afrika heeft niet de tijd gekregen om eigen beleid te maken. Steeds als Afrika probeerde met eigen plannen te komen die, net zoals in Azië meer uitgingen van interne handel en minder van openstelling voor de wereld, werden die plannen ondermijnd en overruled door initiatieven van de internationale financiële instellingen.’

Afrika, vervolgt Zeleza, heeft zich ‘de laatste vijfhonderd jaar’ niet in isolatie ontwikkeld. ‘Als je op zoek bent naar Afrikaanse oplossingen voor Afrikaanse problemen, dan suggereer je dat alle problemen ook een interne Afrikaanse oorzaak hebben. En dat bestrijd ik zeer. Europa heeft zich evengoed niet in isolatie ontwikkeld. Dat was in de context van de slavenhandel, de context van het kolonialisme en de context van het exploiteren van de rest van de wereld. Afrika en Europa zijn dus diep verbonden, of we dat nu leuk vinden of niet. Dat Europa’s ontwikkeling totaal Europees is en Afrika’s ontwikkeling totaal Afrikaans, is een verkeerde aanname.’

Universele ideeën

De politicoloog/socioloog Henning Melber, die zijn halve leven in Namibië heeft gewoond en nu directeur is van de Dag Hammarskjöld Foundation in Uppsala (Zweden), bestrijdt desgevraagd dat er een keuze bestaat tussen een typisch Afrikaanse weg naar ontwikkeling of een westerse.

‘Het is net als met mensenrechten. Zijn die universeel of westers? Ik denk dat die universeel zijn, maar dat er in andere delen van de wereld nuanceverschillen bestaan. Het is een uitdaging om universele ideeën een lokale invulling te geven.’ Afrika, zegt ook Melber, is geworteld in het wereldsysteem en kan niet zonder de rest van de wereld op een eigen manier ontwikkelen. ‘De dominantie van Europa is in Afrika zo lang zo groot geweest dat het onmogelijk is gebleken om enig alternatief te ontwikkelen dat niet op een of andere manier die invloed weerspiegelt. In de 21ste eeuw kan geen enkele oplossing Afrikaans, Aziatisch, Europees of Amerikaans zijn. Oplossingen moeten gebaseerd zijn op universele, fundamentele ideeën en ingevuld worden met lokale componenten. Net als in de Europese Unie: de Zweden hebben andere ideeën over sociale verzekeringen dan de Britten.’

Melber heeft veel onderzoek gedaan naar Nepad en de Afrikaanse Unie. Daarover is hij tamelijk positief. Het is een ’slimme strategische zet’ geweest van vooral Obasanjo en Mbeki. Maar niet meer dan dat. Het is een verkooppraatje, een manier om de aandacht weer even op Afrika te vestigen. ‘Mbeki ziet zichzelf als de architect van Nepad, maar Nepad kan niet bestaan zonder de buitenwereld: lokale actoren die een globale en een lokale benadering hebben’, zegt Melber.

Ondertussen raakt Nepad ook alweer gecorrumpeerd. ‘Nepad is steeds meer de economische tak van de Afrikaanse Unie aan het worden. Het is vandaag een mega-ngo die prominent in beeld komt bij de ideeën voor een groene revolutie van Bill Gates en Kofi Annan.’ Maar die groene revolutie, die ervoor moet zorgen dat Afrika op grote schaal landbouwproducten of biobrandstof gaat produceren, is volgens Melber bepaald niet in het belang van Afrika. ‘Het is voor het Westen domweg goedkoper om die brandstof uit Afrika te halen dan uit Latijns-Amerika. Het plunderen gaat door.’ Wat dat betreft, zegt Melber, is er best behoefte aan Afrikaanse oplossingen voor Afrikaanse problemen. Maar dan op kleine schaal.

‘Eigenlijk’, besluit Henning Melber, ‘wil ik alleen maar zeggen dat we af moeten van onze geografische obsessie. Die is achterhaald.’

Dan is het even stil aan de andere kant van de lijn. ‘Of’, vraagt de professor geschrokken, ‘heb ik je nu helemaal in verwarring gebracht?’

Ficties

Goede vraag. Misschien wel. Want nog altijd is onduidelijk wat nu die unieke Afrikaanse weg naar ontwikkeling is. In de huidige geglobaliseerde wereld lijken typisch Afrikaanse oplossingen voor ontwikkeling niet te bestaan. De verhalen hierover zijn voor een groot deel retoriek. Overigens niet alleen in de verkooppraatjes van Afrikaanse leiders die geld voor hun nieuwe plannen willen of van goedbedoelende ontwikkelingswerkers die het begrip ‘ownership’ meer inhoud willen geven, maar ook in de verhalen van critici die betogen dat specifiek Afrikaanse problemen Afrikaanse oplossingen in de weg staan en suggereren dat er maar één weg is, de westerse.

Hoe die weg loopt? Niemand die het weet. Net zomin als er een Afrikaanse weg lijkt te bestaan, is een Aziatische of een universele westerse weg denkbaar. Er blijven vooral vragen.

Pieter Boele van Hensbroek: ‘Is het de vrijemarkteconomie? Dat miskent de enorme rol van de staat in de ontwikkeling van bijvoorbeeld Aziatische landen. Is het democratie? Helaas, ook bij dictatuur is ontwikkeling mogelijk. Is het de scheiding der machten en wat wij good governance noemen? Ook hier zijn weer uitzonderingen te over. Feitelijk is er een enorme diversiteit in ontwikkelingspatronen. Het idee van de universele ontwikkelingsweg is vooral een fictie, net als het tegen-idee van veel Afrikaanse leiders dat er een uniek Afrikaanse weg zou zijn. Het is net als bij die beroemde Nederlandse identiteit: iedereen beweert dat hij er is, maar niemand blijkt hem te kunnen specificeren. Het zijn ficties waarmee we onszelf geruststellen.’

Literatuur

Pieter Boele van Hensbroek, Political Discourses in African Thought: 1860 to the Present (Praeger, 1999)

Pieter Boele van Hensbroek & Sjaak Koenis, ‘Het Westen bestaat niet’ in D. Pels e.a., Burgers en Vreemdelingen: Opstellen over filosofie en politiek (Van Gennip, 1994)

Patrick Chabal & Jean-Pascal Daloz, Africa Works: Disorder as Political Instrument (James Currey, 1999)

Patrick Chabal, Leo de Haan e.a., African Alternatives (Brill, 2007)

Sean Jacobs & Richard Calland, Thabo Mbeki’s World: The Politics and Ideology of the South African President (Zed Books, 2002)

Mahmoud Mamdani, Citizen and Subject: Contemporary Africa and the Legacy of Late Colonialism (Princeton Univerity Press, 1996)

Thabo Mbeki, Africa: The Time Has Come (Tafelberg, 1998)

Thandika Mkandawire, ‘Thinking About Developmental States in Africa’ in Cambridge Journal of Economics (2001)

Abdullah A. Mohamoud (ed.), Shaping a new Africa (KIT Publishers, 2007)

Nicolas van de Walle, African Economies and the Politics of Permanent Crisis, 1979-1999 (Cambridge University Press, 2001)

http://www.viceversaonline.nl/index.php?page=30_3_1&articleId=13123&template=print