‘Van deze verheerlijking van geweld, vooral ook in hiphopmuziek, heb ik nooit iets begrepen. Als je echt met geweld in aanraking bent geweest, zul je geweld niet idealiseren.’ Ishmael Beah werd op zijn dertiende kindsoldaat in Sierra Leone, nu is hij een succesvolle schrijver in de Verenigde Staten.

DOOR PETER VERMAAS

New York, een vroege doordeweekse ochtend in april. Een paar honderd middelbare scholieren hebben zich verzameld in een zaaltje in Midtown Manhattan voor een verplicht ochtendje over literatuur. Als de uitgenodigde auteurs binnenkomen, verstomt het aanvankelijke gegiebel. Een ietwat tuttige Koreaanse schrijfster en een vlotte Nigeriaan krijgen beleefd applaus. Maar het dak gaat eraf als Ishmael Beah binnenkomt. Gejuich, gejoel, gillende meisjes en flitsende camera’s. De voormalige kindsoldaat is een ster. Een superster.

Zijn hoofd hangt in alle zesduizend Amerikaanse vestigingen van koffieketen Starbucks, hij trad op met Nelson Mandela en Bill Clinton, hij werd geïnterviewd in de populaire The Daily Show van Jon Stewart en zijn boek A Long Way Gone : Memoirs of a Boy Soldier staat al maandenlang in de hoogste regionen van de bestsellerlijst van The New York Times. Deze week staat het zelfs op nummer één.

Ishmael Beah (1980) verloor zijn ouders en broers op zijn elfde en werd na een lange zwerftocht door de binnenlanden van Sierra Leone op dertienjarige leeftijd samen met een paar vrienden gerekruteerd voor het regeringsleger. Gedrogeerd door amfetamine, marihuana en brown-brown, een mix van cocaïne en buskruit, trok hij vervolgens bijna drie jaar lang moordend en plunderend door zijn land. Hij sliep niet, at nauwelijks en door de drugs en de dagelijks vertoonde Rambo-films kostte het hem geen enkele moeite om vele tientallen burgers en rebellen met zijn kalasjnikov van het leven te beroven.

Maar toen in 1996 een delegatie van Unicef Ishmael en een paar andere kindsoldaten bij de commandant vrij kreeg, begon de worsteling pas echt. ‘Het is gemakkelijk om een mens te veranderen in een moordenaar, en zeker een jongen die alles heeft verloren’, zei Beah voor de miljoenen televisiekijkers van The Daily Show. ‘Maar het is pas echt moeilijk om hem weer te transformeren in een normaal mens.’

‘Het is niet jouw fout’, benadrukte een Unicefmedewerkster telkens weer. Zij ontdekte zijn oude liefde voor hiphop en dankzij een bandje van Run DMC, slaagde ze erin om de voormalige kindsoldaat weer iets van zijn jeugdige onschuld terug te bezorgen. Op zijn achttiende vluchtte Ishmael naar de Verenigde Staten, waar hij werd geadopteerd door een New Yorkse familie. Hij doorliep high school, studeerde politicologie en publiceerde onlangs zijn memoires.

Bij ongeveer elke opmerking die Beah deze ochtend in Manhattan maakt, beginnen de meisjes in de zaal te joelen. Enkele van de New Yorkse scholieren komen zelf uit Sierra Leone, sommigen uit Guinee, uit Ghana en andere delen van West-Afrika. Ze hebben Beahs boek vastgeklemd in hun handen. Ze willen een handtekening. En heel even met hem praten.

‘Toen ik hier in 1998 op school kwam,’ vertelt hij, ‘bleek dat niemand wist waar Sierra Leone lag en al helemaal niet dat daar oorlog was. Dat schokte me. Ik had immers altijd naar hiphopmuziek geluisterd en wist bijna alles over de Verenigde Staten.’

Zijn medeleerlingen begonnen te begrijpen dat Ishmael niet alles over zijn verleden verteld had, schrijft hij in zijn boek. Ze vroegen of hij echt mensen had gezien met geweren, mensen die op elkaar schoten. ‘Ja, permanent’, zei Beah dan. ‘ Cool’, reageerden zijn New Yorkse vrienden. Beah: ‘Van deze verheerlijking van geweld, vooral ook in hiphopmuziek, heb ik nooit iets begrepen. Als je echt met geweld in aanraking bent geweest, zul je geweld niet idealiseren.’

STOERE RAPPERS

Dat besefte ook filmmaakster Raquel Cepeda. Zij werkte aan een film waarin ze een aantal beroemde Amerikaanse hiphopsterren wilde meetronen naar Afrika om hen te laten zien waar hun diamanten vandaan komen. Want hoe meer bling bling, hoe succesvoller de rapper. Op haar initiatief reisden DJ Paul Wall, rapper Raekwon (van de Wu-Tang Clan) en Reggaetónster Tego Calderón naar Sierra Leone, waar diamantconcessies jarenlang de inzet waren van een grensoverschrijdend conflict dat vooral met kindsoldaten werd uitgevochten. En Ishmael ging mee als hun gids.

‘Ik vond het wel een spannend plan’, zegt Ishmael Beah op een vrijdagmiddag in een koffiebar aan Union Square in New York. ‘In hun songs hebben ze het permanent over geweld en misdaad, maar ze hebben nooit ergens gewoond waar ze met geweld geconfronteerd werden.’ Beah draagt een ribfluwelen colbert en blijkt zoals iedere New Yorker onafscheidelijk van zijn voortdurend piepende BlackBerry. Het is moeilijk in te denken dat deze onophoudelijk glimlachende en superbeleefde jongen jarenlang met een kalasjnikov door de bush trok.

Ook voor hem was de reis naar Sierra Leone spannend. De oorlog is voorbij, maar veel van zijn Amerikaanse contacten vonden het geen goed plan dat hij zou gaan. Zijn uitgeefster, bij wie hij toen juist het manuscript had ingeleverd, zag het al helemaal niet zitten. Die wilde haar auteur graag levend terugzien. Al was het maar voor de signeersessies en televisieoptredens ter promotie van het boek. ‘Maar uiteindelijk heb ik zelf de knoop doorgehakt. Ik wilde niet bang hoeven te zijn om naar mijn eigen land te reizen. Ik had bovendien zo lang heimwee gehad. Al zou het de laatste keer zijn, ik wilde gewoon terug.’

Maar de rappers waren pas echt bang. ‘Zij stonden erop dat we in een konvooi zouden rijden’, memoreert Beah. ‘We zaten in een bus van de Verenigde Naties en werden geëscorteerd door politie en vredessoldaten. Dat was op zich wel komisch: als iemand iets had willen beginnen, dan wisten ze ons nu tenminste te vinden. Het was grappig om te zien dat die stoere rappers al bang waren om alleen maar in Afrika te zijn.’

Ze waren niet alleen doodsbang, zo blijkt uit de inmiddels op muziekzender VH1 uitgezonden film Bling’d: Blood, Diamonds and Hip Hop, maar barstten in tranen uit toen ze zagen wat de oorlog had aangericht. Toen de VN-bus halt hield bij een weeshuis voor kinderen van wie in de oorlog handen en voeten waren afgehakt, weigerde Raekwon zelfs uit te stappen. Uitgeput, met een handdoekje in zijn nek tegen het zweet, bleef zijn immense lijf onderuitgezakt in de bus hangen.

Maar tijdens een ontmoeting met een witte Zuid-Afrikaan die ergens in de binnenlanden een diamantmijn leidt, trok diezelfde voorman van de Wu-Tang Clan fel van leer. De manier waarop de diamanten gewonnen worden, is ’slavernij’, fulmineerde hij. Tego Calderón, die zich de hele reis stilletjes achter zijn immense zonnebril verschuilde, kondigde aan nooit meer kettingen, ringen of diamanten te zullen dragen. Overigens is dat volgens Ishmael Beah nu ook weer niet de bedoeling. ‘Diamant is zo’n beetje het enige exportproduct dat mijn land heeft.’

‘I SAID A HIP HOP’

Als klein kind, vóór zijn onfortuinlijke odyssee, kwam Beah voor het eerst in aanraking met rapmuziek. Hij groeide op in een mijnstadje waar door de buitenlandse werknemers veel Amerikaanse invloeden waren. ‘Er was een televisie in de buurt en daarop zag ik met mijn vrienden voor het eerst hiphop: Sugarhill Gang met Rapper’s Delight. Dat was echt een openbaring.’ Lachend doet hij ze na: ‘ I said a hip hop / the hippie the hippie / to the hip hip hop, a you don’t stop to rock it … Dat is nu natuurlijk achterhaald, maar wij vonden het fantastisch. Engels was niet onze eerste taal en zwarte mensen spraken in onze beleving per definitie haperend Engels. Maar opeens zagen we mensen die zwart waren, maar toch supervloeiend Engels konden praten en rappen.’

Ishmaels oudere broer nam vanuit de hoofdstad wat bandjes met hiphop mee naar huis. ‘We hebben die bandjes afgespeeld, teruggespoeld en herhaald en met het woordenboek ernaast hebben we de teksten ontcijferd. Dat was nog best lastig, want veel van dat Amerikaanse slang stond daar natuurlijk niet in. Maar ik begon te houden van taal, van mooie woorden. Alles beluisterden we. Daarna zijn we ook onze eigen teksten gaan maken en in ons stadje kleine optredens beginnen te verzorgen.’

De rappers met wie Ishmael naar Afrika reisde, wisten niet dat de invloed van hun muziek zo ver reikt. ‘Ze waren in shock toen ze hoorden dat hun muziek overal in Sierra Leone gewoon verkrijgbaar was. Illegale kopieën natuurlijk, maar dat is een ander verhaal’, lacht Beah. ‘Vooral Raekwon had er geen idee van. Maar op de weg van het vliegveld naar de stad zagen we vanuit de bus kinderen met shirts van de Wu-Tang Clan. Ik zei: “I told you so.” Hij was echt onder de indruk en heeft aan het eind van de reis in een club in Freetown een spontaan optreden gegeven. Het publiek zong alle teksten van begin tot eind mee. Rapmuziek maakt mensen in Afrika sterker en geeft ze zelfvertrouwen.’

Eén keer redde rapmuziek Beah het leven. Op zwerftocht door Sierra Leone, hij was nog niet gerekruteerd door het leger, werd Ishmael aangehouden in een dorpje. Hij was dertien, maar niemand vertrouwde hem. Het cassettebandje van Naughty by Nature dat hij als een kleine schat bij zich droeg, bracht uitkomst. Hij danste en rapte om te laten zien dat hij gewoon een kind was: ‘You down with OPP – Yeah you know me. ‘Beah: ‘Die oorlog had iedereen zo veranderd dat je zelfs als jong kind je onschuld moest bewijzen, dat je moest laten zien dat je maar een kind was. Toen bleek dat mensen ons herkenden omdat we vroeger in ons dorp die rapoptredens deden, werden we geloofd.’

Nog steeds luistert Ishmael Beah graag naar hiphop. En met Paul Wall en de andere beroemde rappers heeft hij nog steeds regelmatig contact. Maar de romantisering van geweld blijft een teer punt. ‘Als ik die teksten hoor, moet ik soms lachen. Hier in Amerika heeft niemand enig idee wat oorlog inhoudt. Maar jonge mensen zijn door de rapteksten geweld wel gewoon gaan vinden. Kijk maar naar de schietpartij in Virginia. Ik begrijp echt niets van die discussies over wapenbezit in de Verenigde Staten. Je zou zeggen: wapens zijn te gemakkelijk te krijgen. Maar hier zeggen sommige mensen: had iedereen op die school maar een wapen ter verdediging gehad, dan waren er minder slachtoffers gevallen. Onbegrijpelijk.’

Een echte Amerikaan zal hij, denkt hij, nooit worden. ‘Ik woon nu bijna tien jaar in de Verenigde Staten, maar ik heb nog steeds een Sierra Leoonse identiteitskaart. Ik leef in twee culturen. De kansen die ik hier gehad heb, zou ik ergens anders nooit krijgen en de vrijheid is fantastisch. Maar soms begrijp ik die Amerikanen gewoon niet. Hier, en ook in Europa, heeft iedereen zo ontzettend veel. Alles is beschikbaar en binnen handbereik. Maar iedereen is ongelukkig en het halve land zit bij doctor Phil op de sofa. In Sierra Leone hebben ze niets, maar zolang er geen oorlog is, zijn mensen uitstekend tevreden en volkomen gelukkig.’

Bovendien ligt Afrika voor Amerikanen wel heel erg ver weg. ‘Ik zou willen dat de mensen hier iets meer zouden openstaan voor de rest van de wereld. Het is zo gemakkelijk om alles maar gewoon te negeren. Sierra Leone ligt ver weg, maar het land is niet achterlijk, zoals sommige mensen denken. Amerikanen kijken te veel naar National Geographic en denken dat Afrika één grote dierentuin, één grote savanne met olifanten is. Dat was ook het probleem met de film Blood Diamond met Leonardo DiCaprio. Komt daar halverwege opeens een leeuw voorbijlopen! Werkelijk, ik heb in Sierra Leone nog nooit een olifant of een leeuw gezien.’

HET BOEK

Als gevierd auteur is Beah nu al maanden op book tour. Overal in de wereld wordt hij uitgenodigd om zijn boek te promoten en om zijn opmerkelijke levensverhaal nog maar eens uit de doeken te doen. Soms worden daarbij pijnlijke vragen gesteld. ‘Heb je echt zelf mensen vermoord?’ vroeg een meisje tijdens de voorleessessie voor scholieren in New York. Ogenschijnlijk onbewogen geeft Beah dan eerlijk antwoord. ‘Ja,’ verzucht hij, ‘mensen stellen soms moeilijke vragen. Maar dat recht hebben ze. Het zijn oprechte vragen en ik ontwijk ze niet.’

Als hij klaar is met de boekpromotie, wil Ishmael Beah terug naar de universiteit. Hij wil een master in internationale betrekkingen halen en dan een rol spelen bij het maken van internationaal beleid en de bestrijding van wapenhandel. Via de VN bijvoorbeeld. ‘Ik moet mijn geluk en de kansen die ik in Amerika heb gekregen gebruiken om meer mensen begrip te doen krijgen van de situatie in Afrika. Dat mijn leven door mijn boek publiek bezit is geworden, is maar een klein offer dat ik heb moeten brengen.’

IN SEPTEMBER VERSCHIJNT DE NEDERLANDSE VERTALING VAN HET BOEK (‘VER VAN HUIS’) VAN ISHMAEL BEAH BIJ UITGEVERIJ LUITINGH-SIJTHOFF.

Alleen als hij ‘de laatste mens op aarde’ was, zou hij een presidentiële kandidatuur overwegen, beweert de New Yorkse burgemeester Michael R. Bloomberg.

Zowel de Republikeinen als de Democraten hebben hun ideale presidentskandidaat nog niet gevonden. Wanneer bezwijken de outsiders onder de toenemende druk?

PETER VERMAAS

Terwijl de Democraten zich opmaken voor een harde en riskante tweestrijd tussen Hillary Clinton en Barack Obama, hebben de Republikeinen hun ideale kandidaat nog niet gevonden. Aan zowel oud-burgemeester Rudy Giuliani, senator John McCain als voormalig gouverneur Mitt Romney zit een luchtje. Hoe hard deze drie ook roepen ‘in de traditie van Ronald Reagan’ te staan, geen kiezer die het gelooft: Giuliani is te liberaal, McCain te veel op de hand van Bush en Romney is een mormoon en een ‘flip-flopper’: iemand die vooral op sociaal gebied (abortus, homorechten) te vaak zijn standpunten heeft aangepast.

Volgende maand is België voorzitter van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Op de vertegenwoordiging in New York worden overuren gedraaid. Knack liep een paar dagen mee met ambassadeur Johan Verbeke.

DOOR PETER VERMAAS

‘Zo, ik heb eindelijk mijn vrijheid van spreken terug’, lacht ambassadeur Johan Verbeke als hij op donderdag 10 mei de zaal van de Veiligheidsraad uitkomt. Hij heeft zojuist in de raad zijn verslag toegelicht van een door hem geleide reis naar Europa die in het teken stond van de toekomstige status van Kosovo en wil nu graag het verzamelde perskorps van de VN toespreken. Eerste secretaris Peter Van Kemseke, die haast geen moment van Verbekes zijde wijkt, zoekt daarvoor een geschikte plek. Heen en weer geslingerd tussen knorrige journalisten en weifelende VN-voorlichters, belandt de ambassadeur uiteindelijk in een stoffig kamertje dat dienst doet als clubhuis van het VN-journaille. Het meubilair is, zoals op wel meer plaatsen in het VN-hoofdkwartier, sinds de oplevering in 1952 niet meer vervangen. Journalisten zijn er alleen nog niet. Die hebben bij de uitgang van de Veiligheidsraad meer oog voor de Russische ambassadeur. Die prijst Verbeke. De Belgen hebben ‘een goed, objectief rapport geschreven’, zegt hij zelfs. Maar dat verandert niets aan zijn standpunt over Kosovo: hij is tegen snelle zelfstandigheid.

Als de wijdlopige Rus is uitgesproken, staat Verbeke de rondom een donkerbruine formicatafel geïnstalleerde pers te woord. ‘We hebben de kloof gedicht tussen de vele rapporten hier in New York en de ervaring van mensen in het veld en we hebben meer begrip voor elkaars standpunt gekregen’, zegt hij. Ook voor de Russen die geen zelfstandigheid willen? ‘Bij de Russen draait het om het tijdpad, om hoelang het duurt voordat er een besluit over de status van Kosovo genomen is’, oppert Verbeke. De verschillende standpunten zouden wel eens minder onverenigbaar kunnen zijn dan men denkt.’

Net als de ambassadeur nog een punt wil maken over de Russische Kosovoproblemen, wordt het onderhoud met de pers ruw verstoord door een krakerige stem uit een luidspreker ergens in het vergeelde systeemplafond. Of de journalisten snel naar de officiële perszaal willen komen voor een briefing van de woordvoerder van secretaris-generaal Ban Ki-moon.

Heeft Verbeke echt zijn recht van spreken terug? Kan een diplomaat überhaupt vrijuit spreken? ‘Een eigen mening kun je natuurlijk nooit geven’, erkent Verbeke later vanachter zijn bureau in de Belgische VN-missie op een eenenveertigste etage in midtown Manhattan. ‘Maar rondom het bezoek aan Belgrado en Kosovo moest ik mezelf een reserve opleggen wat betreft het Belgische standpunt. Tijdens de missie ben ik verplicht geweest een objectieve stelling in te nemen die zo ongeveer het gemiddelde van de vijftien leden vertegenwoordigde. Toen het rapport was ingediend, kon ik mijn spreekrecht, mijn recht op vrije meningsuiting, weer oppakken. Dat was wel een beetje een opluchting, ja.’

Als België op 1 juni voor één maand het voorzitterschap van de Veiligheidsraad op zich neemt, zal het makkelijker worden die Brusselse mening te laten doorklinken. ‘Dat is perfect gereglementeerd’, zegt Verbeke. ‘Als voorzitter ben je weliswaar weer in de positie dat je het gemiddelde van de groep van vijftien moet vertolken. Maar als ik het eigen Belgische standpunt zou willen belichten, dan kan dat door heel duidelijk aan te geven dat je even niet spreekt als voorzitter, maar in je nationale hoedanigheid. En dan kun je zaken aanroeren die totaal incompatibel zijn met wat je precies daarvoor hebt gezegd in je hoedanigheid als voorzitter.’En maakt het voor een diplomatieke vertegenwoordiging nog verschil van welke partij een minister lid is? Verbeke meent van niet. Als VLD-minister van Buitenlandse Zaken Karel De Gucht, van wie Verbeke voor zijn aanstelling in New York kabinetschef was, na de federale verkiezingen van 10 juni plaats zou moeten maken voor een collega met een andere politieke kleur, dan veranderen hooguit ‘de accenten’.

De Amerikaanse minister van Justitie Alberto Gonzales probeert zijn politieke vel te redden.

DOOR PETER VERMAAS

Op 9 januari 2005 maakte Kyle Sampson, chef-staf van minister van Justitie Alberto Gonzales, een snelle analyse van de kwaliteiten van de federale aanklagers van de Verenigde Staten. Slechts een minderheid, constateerde hij, presteert onder de maat. De meesten ‘doen goed werk’. Het zijn met andere woorden, schrijft Sampson, ‘loyale Bushies’. Maar wie wat minder loyaal aan de Amerikaanse president was, bleek in november vorig jaar, werd ontslagen.

Deze e-mail, geschreven in de eerste maand van het ministerschap van Alberto Gonzales en vorige maand door het ministerie van Justitie vrijgegeven, werd het begin van een rel die de Verenigde Staten nu al enkele weken bezighoudt. Was de minister zelf op de hoogte van het wel erg politiek gekleurde personeelsbeleid? Voormalig adviseur Sampson, die inmiddels zelf ontslag heeft genomen, zei vorige week tijdens een hoorzitting in de Senaat van wel. Daarmee bracht hij zijn voormalige baas verder in de problemen. Alberto R. Gonzales (San Antonio, 1955), de zoon van Mexicaanse immigranten en de eerste Amerikaanse minister van Justitie met een latino-achtergrond, vecht voor zijn politieke toekomst.

8 van de 92 federale aanklagers werden onder zijn verantwoordelijkheid de laan uitgestuurd. Ze waren volgens Gonzales ‘incompetent’. Maar The Washington Post ging op onderzoek uit en ontdekte dat de meeste ontslagen aanklagers toevallig net met politiek gevoelige procedures bezig waren. De aanklager in Nevada, bijvoorbeeld, was bezig met een onderzoek naar een Republikeinse gouverneur.

Aanklager David Iglesias schreef zelf over zijn ontslag. Op de opiniepagina van The New York Times vertelde hij dat hij gebeld werd door de Republikeinse senator in New Mexico die wilde weten of hij zou reageren op berichten in de lokale media over vermeende corruptie bij enkele lokale Democraten. Dat was hij niet van plan. ‘ I am very sorry to hear that’, zei de senator. ‘En de verbinding werd verbroken’, schreef Iglesias. Een paar weken later was hij de klos. ‘Zo kwam politiek mijn leven in.’

Dat is natuurlijk niet helemaal waar. Want zó gescheiden zijn de machten nu ook weer niet: alle ontslagen aanklagers waren Republikein en zijn door president Bush op voordracht van de Senaat benoemd. Maar eenmaal benoemd dient de rechtsprekende macht, zo benadrukt Iglesias, zich niets meer van de uitvoerende macht aan te trekken en louter trouw te zijn aan het wetboek. ‘Ik zal nooit vergeten dat John Ashcroft, destijds minister van Justitie, me tijdens de zomer van 2001 vertelde dat politiek tijdens mijn ambtstermijn geen rol mag spelen’, schreef Iglesias in zijn artikel. ‘Ik nam die boodschap ter harte. Ik had er geen besef van dat ik ontslagen kon worden omdat ik niet politiek was.’

Maar de eigengereide havik Ashcroft werd opgevolgd door Alberto Gonzales. En Gonzales beantwoordt zonder twijfel aan de functieomschrijving die zijn medewerker voor de aanklagers in gedachten had: hij is onverbloemd een loyale Bushie.

Al sinds 1994 werkt hij voor George W. Bush – aanvankelijk als juridische chef in Texas, waar Bush gouverneur was, later korte tijd als lid van het hooggerechtshof van Texas en in 2001 maakte hij mét Bush de overstap naar Washington. Als hoogste juridisch adviseur in het Witte Huis schreef hij begin 2002 voor de president een memorandum waarin hij de toon zette voor de omstreden behandeling van krijgsgevangen Taliban- en Al-Qaedastrijders. Door de oorlog tegen het terrorisme was de Conventie van Genève, waarin de internationale richtlijnen vastliggen, volgens Gonzales ’sleets’ geworden. De memo kwam boven water toen in Amerika onderzoek werd gedaan naar de beestachtige behandeling van gevangenen in de Abu Ghraibgevangenis in Bagdad. ‘Wie voor Gonzales is,’ zeiden Democraten toen bekend werd dat president Bush hem wilde voordragen als minister, ’steunt de martelpraktijken.’ Toch kreeg hij uiteindelijk de goedkeuring van de Senaat.

Maar inmiddels waait in Washington een andere wind. De Democratische meerderheid heeft hoog ingezet en eist opheldering van de geplaagde minister van Justitie. Aanvankelijk noemde Gonzales de zaak rondom de ontslagen aanklagers ‘een opgeblazen personeelskwestie’, maar vorige maand gaf hij toe dat er ‘vergissingen zijn gemaakt’ en inmiddels probeert hij nog vooral uit te leggen dat hij niet tot in detail van de voorgenomen schorsingen op de hoogte was en dat hem dus geen blaam treft. President Bush steunt Gonzales ‘voor honderd procent’, liet een woordvoerder afgelopen week weten. Op 17 april wordt de minister voor tekst en uitleg in de Senaat verwacht.

De VN-Veiligheidsraad stemt in met zwaardere sancties tegen Iran.

Warme woorden afgelopen vrijdag in de Veiligheidsraad voor de Belgische ambassadeur Johan Verbeke. Die had ‘noeste arbeid’ verricht en ‘essentieel leiderschap getoond’, oordeelde de plaatsvervangend vertegenwoordiger van de Verenigde Staten. Een dag voordat besloten werd tot nieuwe maatregelen tegen Iran, mocht Verbeke als voorzitter van het sanctiecomité van de Veiligheidsraad verslag doen van de wijze waarop Iran getracht heeft aan eerdere eisen van de raad tegemoet te komen. Met verwijzing naar het laatste rapport van het internationaal atoomenergieagentschap liet Verbeke weten dat Iran de door de raad geëiste openheid over het nucleaire programma nog altijd aan zijn laars lapt. President Ahmadinejad zegt dat zijn land uranium verrijkt om energie op te wekken, verschillende leden van de Veiligheidsraad vermoeden dat hij aan kernwapens werkt. En met het verslag van Verbeke begon op vrijdagochtend het touwtrekken over nieuwe sancties.

Een nieuwe documentaire over Ralph Nader rijt oude wonden open. Is hij in 2008 opnieuw presidentskandidaat?Toegegeven, het was een voorstelling midden op de dag. Maar waar bij An Inconvenient Truth, de klimaatdocumentaire van Al Gore, lange rijen jonge mensen ongeduldig wachtten tot ze naar binnen konden, bestond het publiek voor de documentaire An Unreasonable Man, over voormalig presidentskandidaat Ralph Nader, vorige week in New York uit zeven bebaarde oude mannen en één journalist. Bij Al Gore werd tijdens de film in de zaal af en toe een steunbetuiging gescandeerd of onstuimig geapplaudisseerd, bij Ralph Nader bleef het akelig stil.

Vroeger dan ooit warmt Amerika zich op voor de presidentsverkiezingen van 2008. Intussen zijn er bijna twintig mogelijke kandidaten. Maar aan iedere gegadigde kleeft wel een bezwaar. Wie wordt de opvolger van George W. Bush? De tussenstand.

Door Peter Vermaas

Het was nogal koud, afgelopen zaterdag in het stoffige stadje Springfield. Toch waren zeker 15.000 mensen naar het plein voor het oude bestuursgebouw van de staat Illinois gekomen om getuige te zijn van de formele kandidaatstelling van dé superster van de Amerikaanse politiek: senator Barack Obama (1961).

Pas in 2004 werd de Democraat Obama verkozen tot senator in Washington, maar al sinds zijn toespraak op de Democratische conventie in Boston in datzelfde jaar zien veel topstukken van de traditioneel verdeelde Democratische Partij hem als verzoener, redder in nood en vooral als potentieel presidentskandidaat. Sinds de publicatie van zijn tweede boek The Audacity of Hope – Thoughts on Reclaiming the American Dream, eind vorig jaar, is de politieke carrière van de voormalige jongerenwerker in Chicago in een stroomversnelling gekomen. Bij signeersessies wordt steevast minutenlang geapplaudisseerd en gejoeld. Al in 1995 publiceerde Obama een lijvige autobiografie, waarin hij uitlegde hoe het is om op te groeien als kind van een Keniaanse vader en een Amerikaanse moeder uit Kansas. Voor zijn nieuwe boek verscheen hij in zowat elke talkshow die de Amerikaanse televisie te bieden heeft. Hij stond zelfs op de cover van de chique mannenglossy Men’s Vogue. Bij de foto’s van de legendarische Annie Leibovitz in het binnenwerk – Obama met zijn kinderen aan de cornflakes – werd de senator en passant vergeleken met grootheden als Abraham Lincoln en Martin Luther King. ‘Ik wil deel worden van de grootse geschiedenis van dit land’, erkende Obama bij een signeersessie in New York. ‘Waarom is onze politiek toch niet net zo fatsoenlijk als de Amerikaanse bevolking?’

De vergelijking met Lincoln beviel Obama blijkbaar wel. Op het plein in Springfield, waar hij afgelopen zaterdag zijn kandidatuur bekendmaakte, begon Abraham Lincoln, de negentiende-eeuwse president die de slavernij afschafte, destijds zijn lange weg naar Washington. ‘Het was hier in Springfield’, zei Obama, ‘dat ik herinnerd werd aan het werkelijke fatsoen van het Amerikaanse volk. Hier kwam ik tot het besef dat we dankzij dit fatsoen kunnen bouwen aan een hoopvoller Amerika.’

Van zijn relatieve gebrek aan ervaring maakte Obama tijdens zijn toespraak zijn sterke punt. Hij pleitte voor een nieuwe politiek, met nieuwe gezichten, met mensen die niet verstrikt zitten in oude netwerken. Obama moet het hebben van ronkende retoriek en welsprekendheid. Want als het op zijn standpunten aankomt, dan zal hij een vette kluif hebben aan de Amerikaanse kiezer. Die is namelijk veel conservatiever dan Obama zelf. In de voorbije 40 jaar leverde de Democratische Partij slechts twee keer een president (Jimmy Carter en Bill Clinton), en beide keren waren het kandidaten uit het conservatieve zuiden van het land met een vrij gematigde agenda. Obama mag dan al een devoot christen zijn, dat verhult voor de gemiddelde Amerikaan niet dat hij in de Senaat een van de meest progressieve afgevaardigden is. Hij is voor het recht op abortus, voor het homohuwelijk en voor maatregelen om het wapenbezit te beperken. Dat zijn in veel delen van de Verenigde Staten geen populaire standpunten.

Maar Obama put hoop uit de laatste Congresverkiezingen, die uitliepen op een door de Democraten gewonnen ‘referendum over Irak’. Obama pleit voor terugtrekking van de Amerikaanse troepen uit Irak vanaf maart 2008. En hij is, zegt hij, van bij het begin tegen de inval geweest. Hij heeft makkelijk praten. In maart 2003, toen de oorlog begon, was hij nog geen lid van de Senaat en hoefde hij dus niet – in tegenstelling tot zijn rivalen Hillary Rodham Clinton (1947) en John Edwards (1953) – over Bush’ plannen te stemmen. Clinton en Edwards stemden vóór. Als de presidentsverkiezingen in november 2008 opnieuw vooral over Irak zouden gaan, dan heeft Obama bij de Amerikaanse kiezer, die oorlogsmoe is, een streepje voor.

Maar voorlopig houden twee andere vragen de Amerikaanse pers bezig: is het land al toe aan een zwarte president, en krijgt Obama geen problemen met zijn naam?

Die laatste vraag lijkt futieler dan de eerste, maar het debat is er niet minder vinnig om. Per ongeluk heeft CNN in een jaaroverzicht de grotten in Pakistan in beeld gebracht met als begeleidende tekst ‘Waar is Obama?’. Maar Obama’s tweede naam, Hoessein, stelt de Amerikanen voor nog meer raadsels: was dat niet onze aartsvijand?

OM TER ZWARTST

Of Amerika toe is aan een zwarte president, moet blijken. In de peilingen staat Obama nog ongeveer 10 procent achter op Hillary Clinton. Maar het is net zo goed de vraag of Amerika al toe is aan een vrouw als president. Clinton heeft, net als haar man Bill destijds, veel steun van invloedrijke zwarte leiders zoals dominee Al Sharpton. De meerderheid van de zwarten zegt vooralsnog de voorkeur te geven aan Clinton. Obama is ‘niet zwart genoeg’, terwijl Hillary’s echtgenoot Bill destijds door sommige zwarte activisten liefkozend ‘de eerste zwarte president van Amerika’ werd genoemd.

Dat Obama’s huidskleur sowieso een issue zal blijven, bleek uit de rel die zijn Democratische Senaatscollega Joe Biden (1942) op de dag van diens eigen kandidaatstelling veroorzaakte door Obama ‘de eerste doorsnee-Afro-Amerikaan’ te noemen die ‘helder formuleert’, ’slim’ en ’schoon’ is en er ook nog leuk uitziet. Dat was, zei Biden later, als compliment bedoeld. Maar door zijn vermeend racistische opmerking lijkt Bidens eigen gooi naar het presidentschap – net als in 1988, toen hij beschuldigd werd van plagiaat – op voorhand mislukt. ‘Volgens de jongste presidentiële peilingen is senator Joe Biden gestegen van 0 procent naar 1 procent’, grapte televisiepresentator Jay Leno vorige week. ‘Je moet in de peilingen nooit te vroeg pieken. En dat is het probleem: hij piekt nu al.’

Een serieuzere concurrent van Obama is Hillary Clinton. Zij heeft ruim 30 jaar politieke ervaring en kent het Witte Huis als voormalige first lady vanbinnen en vanbuiten. ‘ I’m in and I’m in to win’, zei ze zelfverzekerd bij haar kandidaatstelling. Met grote zorgvuldigheid heeft Clinton sinds haar verkiezing tot senator in 2000 namens de staat New York aan een nieuw imago gebouwd. Net als Obama is ook zij eigenlijk te links voor de meerderheid van de Amerikaanse kiezers. Maar de laatste zes jaar was ze steeds vaker in het gezelschap te zien van conservatieve predikanten, en steunde ze initiatieven van politici die meer geworteld zijn in het Amerikaanse heartland. Volgens ingewijden zou ze in haar campagneteam, dat voor een groot deel uit ex-medewerkers van haar man bestaat, zelfs een ‘religieus adviseur’ hebben aangesteld om op adequate wijze de nog altijd groeiende en bij verkiezingen belangrijke groep van de evangelicals te kunnen aanspreken.

Bij de jongste Congresverkiezingen, in november 2006, bleek dat het nieuwe imago werkte: Clinton werd met een veel grotere meerderheid dan zes jaar eerder herkozen. Dat ze in 2003 pro Bush’ oorlog in Irak had gestemd, had haar blijkbaar niet geschaad. Maar met de aanzwellende kritiek op het Irakbeleid krijgt ze daar de laatste weken steeds meer vragen over. Al was het maar omdat ze – anders dan Barack Obama en John Edwards – probeert om een genuanceerd standpunt uit te dragen. Haar goedkeurig in 2003 was weliswaar een ‘vergissing’, maar een al te snelle troepenterugtrekking zou volgens haar schadelijk zijn.

Presidentskandidaat John Edwards (1953), die geen senator meer is, vindt op zijn beurt dat Democraten in het Congres, zoals Hillary Clinton, te weinig stelling innemen. Hij eist de directe terugtrekking van 40.000 Amerikaanse soldaten. Maar de zelfbenoemde working class hero John Edwards, die in 2004 onder John Kerry kandidaat was voor het vicepresidentschap, lijkt net als een handvol andere geïnteresseerden vooralsnog weinig kans te maken op de Democratische nominatie.

VERDACHTE CHIHUAHUA

Om als Democratische Partij uiteindelijk een geschikte keuze te maken, is het natuurlijk van belang te weten wie aan Republikeinse zijde de tegenstander wordt. Maar ook daar is de strijd om de opvolging van George W. Bush nog lang niet beslist.

De belangrijkste drie kandidaten zijn op dit moment senator John McCain (1936) uit Arizona, oud-burgemeester Rudy Giuliani (1944) van New York, en ex-gouverneur Mitt Romney (1947) van Massachusetts. Maar alle drie de kandidaten hebben zo hun bezwaren.

McCain heeft an sich de beste papieren. Hij is een van de geliefdste senatoren, vooral omdat hij zich van niemand iets lijkt aan te trekken. Als Vietnamveteraan die in gevangenschap gemarteld werd, heeft hij het president Bush na het martelschandaal in de Abu Ghraibgevangenis in Irak vaak moeilijk gemaakt. Maar uiteindelijk koos hij op doorslaggevende momenten altijd de zijde van de president. CNN-ankerman Larry King vroeg hem of dat niet schadelijk is voor zijn eigen presidentiële ambities. De stoïcijnse McCain reageerde zoals de Amerikanen dat van hem gewend zijn: ‘Ik verlies liever een campagne dan een oorlog.’ Maar McCain is nogal oud. Hij zou bij aanvang van een mogelijke presidentiële ambtstermijn op 1 januari 2009 liefst 72 zijn. Zo oud was destijds zelfs Ronald Reagan niet. Giuliani en Romney hebben op dat vlak meer toekomst.

Maar Giuliani heeft bij de Republikeinen hetzelfde probleem als Obama en Clinton bij de Democraten hebben: hij is te liberaal, te progressief. Vooral de sociaalconservatieven, de conservatieve protestanten, hebben er moeite mee dat de katholiek Giuliani al aan zijn derde huwelijk bezig is, voor het recht op abortus is, als burgemeester van New York keihard optrad tegen wapenbezit en ooit in één huis woonde met twee homoseksuelen en een chihuahua. Voor veel evangelicals is zijn kandidatuur voorlopig onaanvaardbaar. Daarom probeert ook Giuliani zich een ander imago aan te meten. Maar toen de conservatieve televisiezender Fox News hem vorige week op de rooster legde, nam hij niet echt afstand van zijn standpunten. Hij ‘haat’ abortus, zei hij, maar hij vindt dat vrouwen het recht hebben om die keuze te maken. Met de voortslepende oorlog tegen het terrorisme vertrouwt Giuliani erop dat Amerikanen hem blijven zien als de burgemeester die op 11 september 2001 op de brandende puinhopen van het World Trade Center het moreel hoog hield. Maar een voorproefje van zijn ideeën over internationaal veiligheidsbeleid was weinig hoopgevend. Met een ernstige blik vertelde Giuliani onlangs dat hij de onrust in Bagdad op dezelfde manier zou willen bestrijden als de criminaliteit in New York aan het begin van de jaren negentig.

Is Mitt Romney dan het antwoord? Hij is nogal charismatisch en als gouverneur van de vrij liberale staat Massachusetts streed hij tegen het homohuwelijk. Bovendien is hij diepgelovig. Alleen heeft hij het verkeerde geloof gekozen: Romney is mormoon. En die kerk wordt door veel Amerikanen, en zeker door de sociaalconservatieven, gewantrouwd. Een ruime meerderheid vindt dat Amerika nog lang niet toe is aan een mormoonse president. Dan zijn een vrouw of een zwarte president nog waarschijnlijker.

GORE AFGEKOELD

Nooit eerder waren er zo lang voor de verkiezingen zoveel kandidaten. Nooit eerder ook was het deelnemersveld zo divers. Pas op 14 januari 2008 wordt in de staat Iowa de eerste voorverkiezing gehouden. Tot die tijd wordt het voor de Democraten en de Republikeinen een lange en harde race. En de mogelijkheid dat vlak voor de eerste caucuses en primaries een relatieve outsider uit de hoge hoed wordt getoverd, is bij beide partijen reëel.

De Republikeinen houden wat dat betreft rekening met voormalig Speaker of the House en partij-ideoloog Newt Gingrich (1943) en met de huidige burgemeester van New York, de steenrijke zakenman Michael Bloomberg (1942).

Veel Democraten hopen stilletjes op Al Gore (1948). De zojuist voor de Nobelprijs voor de Vrede én voor een Oscar genomineerde voormalige vicepresident heeft echter bij herhaling laten weten dat hij niet beschikbaar is. Maar her en der in het land zijn al auto’s gesignaleerd met de bumpersticker ‘Al Gore 2008′. Laurie David, producent van Gores film An Inconvenient Truth over de opwarming van de aarde, ziet een samenwerking tussen de ervaren babyboomer Gore uit de zuidelijke staat Tennessee en de onervaren maar charismatische Obama (als vicepresident) wel zitten. ‘Ik heb hem (Gore, nvdr) dat vaak gezegd’, zei ze vorige week in The New York Times. ‘Maar hij doet altijd alsof zijn mobiele telefoon niet werkt.’

Detroit staat weg te roesten

2006 was een rampjaar voor Ford. Ook de twee andere grote Amerikaanse autoproducenten, General Motors en DaimlerChrysler, zitten diep in de problemen. En dat voelen ze in ‘motor city’ Detroit in Michigan. Op de jaarlijkse autoshow, begin januari, probeerden de bedrijven tevergeefs de buitenlandse concurrentie voor te blijven.

http://www.knack.be/cmp/11/546/47838/Detroit-staat-weg-te-roesten-article.html

Deze week is de Zuid-Koreaan Ban Ki-moon begonnen als secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Om de steun van de Franse ambassadeur te behouden, zal hij hard moeten studeren.

Peter Vermaas

‘Je n’ai pas pu…’, was alles wat secretaris-generaal Ban Ki-moon van de Verenigde Naties half december uit wist te brengen toen hem tijdens zijn tweede persconferentie op het VN-hoofdkwartier in het Frans een vraag werd gesteld. Omdat er wat herrie in de zaal was, smoesde Ban, had hij de vraag niet goed kunnen verstaan. Of de verslaggever een en ander nog even wilde herhalen.

Geduldig stelde de Canadese journalist zijn vraag opnieuw, duidelijk articulerend en zó langzaam dat zelfs de verslaggever van de Britse Financial Times verbluft uitriep dat zelfs hij in dit tempo het Frans kon verstaan. Maar de Zuid-Koreaan die sinds 1 januari Kofi Annan opvolgt, kon er nog steeds geen chocola van maken en vroeg om een tolk. ‘Ik heb het wel begrepen,’ zei hij niettemin koppig, ‘maar ik wil er zeker van zijn dat ik geen fouten maak in het beantwoorden van uw vraag.’

Hilariteit alom. Voor de man die bij zijn benoeming vanaf het begin weliswaar de steun had van de Verenigde Staten, maar tot op het laatst zijn best moest doen om ook een positieve beoordeling van de Franse ambassadeur te krijgen was het geen best moment. En dat terwijl hij in zijn eerste twee toespraken voor de Algemene Vergadering van de VN een deel van zijn verhaal ostentatief in uitstekend Frans had voorgedragen. Maar die zinnen stonden op papier. En waren duidelijk niet door hemzelf geschreven.

Al sinds de oprichting van de VN in 1945 wordt iedere secretaris-generaal geacht zowel het Engels als het Frans machtig te zijn. Vooral voor de Franse ambassadeur in de Veiligheidsraad is dit een harde voorwaarde. In 1996 hielden de Fransen lange tijd vast aan een tweede termijn van de weinig succesvolle maar vlekkeloos Frans sprekende secretaris-generaal Boutros Boutros-Ghali. Pas toen Kofi Annan destijds een paar woorden Frans had gesproken, gingen de Fransen overstag. In vloeiend Frans beantwoordde Annan vorige maand tijdens zijn laatste persconferentie bij de VN vragen van de correspondent van Le Monde.

Ban Ki-moon werd gered door een medewerker die uitlegde dat de Canadese journalist van de aanstaande secretaris-generaal wilde weten waarom bij de VN vooral Engels en Frans wordt gesproken, terwijl Spaans, Arabisch, Russisch en Chinees evengoed officiële vergadertalen zijn. Ban zei diplomatiek dat dat een zaak van de lidstaten is en dat ‘om praktische redenen’ meestal Engels of Frans wordt gebruikt. Hij antwoordde, uiteraard, in het Engels.

De Franse VN-ambassadeur Jean-Marc de la Sablière weigerde later op de dag bij het verlaten van de Veiligheidsraad enig commentaar op het akkefietje. Volgens hem is Ban Ki-moon al eerder voor zijn examen Frans geslaagd. Minister van Buitenlandse Zaken Karel De Gucht (VLD), die vanwege het Belgische lidmaatschap van de Veiligheidsraad al meteen in december in New York een ontmoeting had met de nieuwe secretaris-generaal, zei desgevraagd ‘mensen niet te beoordelen op hun taal’. Hij voerde zijn gesprek met Ban Ki-moon in het Engels.

Op 31 december vertrekt secretaris-generaal Kofi Annan na tien jaar bij de Verenigde Naties en wordt hij opgevolgd door de Zuid-Koreaan Ban Ki-moon. Wat is zijn erfenis? ‘Annan was de stem van de wereld.’

door Peter Vermaas

Nog één keer liet scheidend secretaris-generaal Kofi Annan van de Verenigde Naties vorige week van zich horen. In een afscheidsinterview met BBC Worldservice oordeelde de Ghanees dat de oorlog in Irak ‘veel erger’ is dan een burgeroorlog – een uitspraak die hem door de Amerikanen niet in dank wordt afgenomen.

Het leven in Irak, zei Annan, is voor de gemiddelde Irakees na het verdrijven van dictator Saddam Hoessein eerder slechter geworden dan beter. Een strategische koerswijziging is onafwendbaar.

Het waren krachtige woorden voor de 68-jarige Kofi Annan. De fluisterdiplomaat, die in 1997 zijn aanstelling als secretaris-generaal aan de Amerikanen te danken had en door diezelfde Amerikanen de VN door een diepe crisis heeft moeten slepen, werkt dezer dagen aan zijn erfenis. Op 31 december draagt hij de leiding van de VN over aan de Zuid-Koreaan Ban Ki-moon.

In de luttele weken die resten, zijn er ten minste twee dossiers waarop Annan, als moreel leidsman van een wereld in verwarring, nog enige invloed wil hebben. Irak is het ene dossier, Sudan het andere. Beide onderwerpen bepaalden zijn tweede ambtstermijn, beide onderwerpen zetten niet alleen de VN als organisatie op zijn kop, maar raakten ook Annan persoonlijk.

Onder een heel ander politiek gesternte – Bill Clinton was nog president van de Verenigde Staten en Al-Qaeda had zich op Amerikaans grondgebied nog niet gemanifesteerd – onderhandelde Annan in 1998 immers persoonlijk met Saddam Hoessein. De dictator accepteerde inspecteurs van de VN die op zoek zouden gaan naar massavernietigingswapens.

Daarmee was een aanval van de VS voorlopig afgewend. Maar vijf jaar later – Annan was aan zijn tweede termijn begonnen en George W. Bush was de nieuwe Amerikaanse president – konden de wapeninspecteurs geen goed meer doen. De Amerikanen zeiden voldoende bewijs te hebben om Irak ‘preventief’ aan te vallen. En de VN waren daarbij niet nodig.

Zonder instemming van de Veiligheidsraad trokken de Amerikanen en de Britten richting Bagdad. Het multilateralisme werd allerwegen failliet verklaard en Kofi Annan, de om zijn eerste ambtstermijn alom geprezen en met een Nobelprijs onderscheiden secretaris-generaal, trok zich moedeloos terug in zijn New Yorkse appartement.

Hij moest zelfs aan de antidepressiva, onthult Annans biograaf James Traub in het vorige maand verschenen boek The Best Intentions . Voor Annan, die zich veertig jaar lang met de VN had vereenzelvigd, was het niet te verkroppen dat de organisatie zó op een zijspoor werd gezet. Die periode, zei hij afgelopen week bij de BBC, ‘was verschrikkelijk zwaar’.

Maar het werd alleen maar zwaarder.

Bij de wederopbouw van Irak vonden de Amerikanen de hulp van de VN weer gewenst. Annan, die altijd wist hoe belangrijk het is om bij de VN de Amerikanen als enig overgebleven supermacht én grootste financier binnenboord te houden, vroeg een van zijn beste mensen, zijn persoonlijke vriend Sergio Vieira de Mello, om de VN-missie te leiden.

Ondertussen werkte hij voor de Algemene Vergadering van september 2003 aan een baanbrekende toespraak waarin hij zou aangeven dat onder de noemer ‘humanitaire interventie’ preventieve aanvallen in uitzonderlijke gevallen mogelijk zouden moeten zijn.

KONINKLIJKE WAARDIGHEID

Maar in augustus ging het mis. Toen Annan zichzelf enigszins hervonden had, werd het hoofdkwartier van de VN in Bagdad opgeblazen. Twintig mensen, onder wie Vieira de Mello, kwamen om het leven. Een normaal mens zou er aan onderdoor zijn gegaan. Maar Annan bleef opmerkelijk koel, beschrijft James Traub treffend. Hij moest zijn medewerkers troosten. ‘Mijn positie vraagt bepaalde verantwoordelijkheden’, antwoordde hij op vragen van een ontgoochelde collega. ‘Ik moet mijn emoties onder controle houden.’

Het typeert hem. Voor alles behoudt Annan, de telg van een traditionele leidersfamilie uit het Ghanese Fante-volk, zijn bijkans koninklijke waardigheid. Dat is inherent aan zijn functie, vindt hij. Want hoewel de baas van de VN zich permanent ophoudt in kringen van wereldleiders, heeft hij de facto weinig in de melk te brokkelen.

Een secretaris-generaal regeert niet over een afgebakend grondgebied, staat niet aan het hoofd van een leger of een politiemacht en kan geen belasting heffen. Hij heeft zelfs geen stem in de Algemene Vergadering van zijn eigen VN. Het zijn de 192 lidstaten en de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad die de dienst uitmaken. Daarom is morele autoriteit des te belangrijker.

‘En wat dat betreft, is Annan geslaagd’, oordeelt biograaf Traub in zijn kantoortje in hartje Manhattan. ‘Hij was de eerste secretaris-generaal sinds de Zweed Dag Hammarskjöld in de jaren zestig die de VN weer dat morele leiderschap gaf. Annan was de stem van de wereld.’

Kofi Annan, meent Traub, groeide uit tot een soort ’seculiere paus’: een advocaat van het goede, een wereldster die boven alle partijen staat. ‘Kofi Annan’, zegt hij, ‘heeft een mysterieus soort autoriteit. Hij bezit natuurlijke glamour. Zijn uitspraken deden ertoe in een bredere gemeenschap dan alleen in de beperkte diplomatieke VN-wereld.

Hij is puur en eerlijk, een man zonder eigenbelang. Mensen zijn daar meteen van gecharmeerd.’ Hij was, zegt ook hoogleraar Edward Luck van Columbia University, ‘een van de meest gepassioneerde secretarissen-generaal die we ooit gezien hebben’.

Als íémand de VN had kunnen hervormen, dan was het Kofi Annan. Maar dat is niet gelukt. Opnieuw kwam dat door Irak. Juist toen Annan zijn ambitieuze en alomvattende blauwdruk In Larger Freedom presenteerde, volgde onthulling op onthulling over de rol die zijn eigen zoon Kojo had gespeeld bij het Oil-for-Foodprogramma van de VN in Irak.

Voor een aantal Amerikaanse Congresleden was de maat vol: Annan, die in hun ogen een sfeer van corruptie en vriendjespolitiek in stand hield, moest weg. Zover is het niet gekomen, maar Annan was aangeschoten wild: tijdens de cruciale jubileumtop in september 2005 had hij niet de autoriteit die nodig was om vernieuwingen te bewerkstelligen.

De Amerikanen, onder aanvoering van hun nieuwe ambassadeur John Bolton, en de ontwikkelingslanden blokkeerden hoegenaamd alles. Een meer hedendaagse samenstelling van de Veiligheidsraad is verder weg dan ooit.

Het is wrang dat diezelfde Bolton na een jaar zieken en zeuren vorige week bekend maakte gelijk met Kofi Annan op 31 december bij de VN te vertrekken. Nadat hij Annan een jaar lang de duimschroeven heeft aangedraaid, wilde het Amerikaanse Congres de aanstelling van de besnorde bullebak niet verlengen.

VEILIGHEID VAN HET INDIVIDU

‘Als we het over de verdiensten van Kofi Annan hebben’ concludeert James Traub, ‘praten we vooral over zijn woorden. We zeggen niet: hij heeft vrede gebracht in het Midden-Oosten, of een mooie oplossing gevonden voor dit of dat conflict – het gaat vooral over de ideeën waar hij voor stond.’

Zijn meest prominente idee is meteen ook een van de meest gecompliceerde. Sinds zijn aantreden heeft Annan gesproken over ‘ human security ‘, over de veiligheid van het individu. De VN, vindt Annan, zijn er niet in de eerste plaats voor soevereine staten maar voor de bescherming van mensen. Iemand in de derde wereld heeft evenveel rechten als iemand in de eerste wereld en ‘de internationale gemeenschap’ – wat dat ook precies moge zijn – heeft de plicht om in te grijpen als mensenrechten in het geding zijn.

Van heel dichtbij heeft Annan kunnen zien wanneer zoiets nodig is. Hij was chef Vredesoperaties toen onder het toeziend oog van de VN in 1994 de hel losbarstte in Rwanda en toen in Bosnië-Herzegovina, opnieuw ondanks de aanwezigheid van blauwhelmen, duizenden mensen de dood werden ingejaagd. Na die rampzalige gebeurtenissen heeft Annan ‘de hand in eigen boezem gestoken’, zegt de Nederlandse VN-deskundige Dick Leurdijk van het Instituut Clingendael, en in diepgravende onderzoeken niemand buiten schot gelaten.

Dat was de reden dat hij ondanks alles in 1997 gewoon secretaris-generaal kon worden. Traub is iets kritischer. ‘Annan heeft het gevoel dat de VN als systeem hebben gefaald, maar dat hem zelf geen blaam treft.’

Maar toen kwam Darfur. Vanaf de eerste berichten dat daar mogelijk een volkerenmoord plaatsvond, heeft Annan – ‘als Afrikaan’, zegt hij regelmatig met nadruk – het onderwerp samen met de Amerikanen op de agenda gezet. Hier moest worden ingegrepen. Maar ondanks resoluties in de Veiligheidsraad, ondanks brede instemming met een VN-troepenmacht gaat het moorden door.

‘Het is verschrikkelijk ontgoochelend, en tragisch, maar we beschikken niet over de middelen, of de bereidheid, om de situatie aan te pakken’, zei Annan in het BBC-interview. ‘Het is leuk te zien dat iemand veel ideeën heeft, maar de kloof tussen woorden en daden’, schmiert professor Ed Luck van Columbia, ‘is bij de VN altijd erg groot geweest.’ Niettemin, oordeelt Leurdijk, heeft Annan gedaan wat hij kon doen. ‘Maar je moet van een secretaris-generaal gewoon niet te veel verwachten.’

James Traub: ‘De ideeën van Kofi Annan hebben wellicht de manier bepaald waarop we tegenwoordig tegen bepaalde zaken aankijken. Maar in het dagelijks leven veranderde niet veel. De doctrine van humanitaire interventie staat misschien centraal in het westerse denken, maar nog niet in dat van de derde wereld. Toch is het louter zijn verdienste, en een grote, dat hij in een institutie die over staten gaat de focus heeft weten te verleggen naar de rechten van het individu.’

‘THE BEST INTENTIONS; KOFI ANNAN AND THE UN IN THE ERA OF AMERICAN WORLD POWER’ James Traub (Farrar, Straus and Giroux)

Vorige week donderdag werd Nancy Pelosi, als eerste vrouw ooit, verkozen tot speaker van het Huis van Afgevaardigden.

Door Peter Vermaas

De nationale conservatieve televisiebullebak Bill O’Reilly van Fox News had het er maar moeilijk mee. Een meerderheid van de Amerikanen, zo bleek uit onderzoek, zag dat de oorlog in Irak behoorlijk uit de hand liep. Ook O’Reilly moest bekennen dat niet alles van een leien dakje ging. Maar zou het iets oplossen om op 7 november op de Democraten te stemmen? Bijna dagelijks herhaalde hij waar volgens hem het verkiezingsdebat om draaide: ‘De normen en waarden van San Francisco tegenover chaos in Irak.’

Met ‘San Francisco’ verwees O’Reilly naar Nancy Pelosi (66), afgevaardigde namens het achtste district van Californië in het Huis van Afgevaardigden, waaronder de liberale stad aan de westkust valt, en leider van de Democraten. Afgelopen donderdag werd ze officieel verkozen tot speaker van het Huis. In die functie is ze tweede in lijn voor het presidentschap. In het onwaarschijnlijke geval dat zowel president George Bush als vicepresident Dick Cheney iets overkomt, wordt Pelosi geacht het land te leiden. Voor mensen als Bill O’Reilly is dat een schrikbeeld waarbij zelfs de situatie in het desintegrerende Irak verbleekt.

San Francisco is volgens de Fox-presentator ‘de meest linkse stad’ van de VS en Pelosi’s kiesdistrict is ‘het meest linkse in de wereld’. Maar hoe links is Pelosi zelf eigenlijk? In San Francisco wordt ze juist bekritiseerd omdat ze geen afzettingsprocedure tegen president Bush wil beginnen (‘tijdverspilling’) en omdat ze niet in één keer de troepen uit Irak wil terughalen (‘onverantwoord’). Ze is, zegt men, een ‘Cadillac liberal’: een liberale Democraat in een conservatief jasje. Pelosi, wier vader burgemeester van de gematigde stad Baltimore was, is ‘San Francisco vanbinnen en Baltimore vanbuiten’, zei een van haar collega’s in The New York Times . Ze is een pragmatische liberaal.

Dat bleek niet het minst in de afgelopen jaren toen onder aanvoering van Pelosi door de Democraten een uitgekiende strategie werd uitgestippeld om het Congres terug te winnen. In districten waar sinds jaar en dag de Republikeinen wonnen, stonden nu conservatieve Democraten kandidaat. Terwijl Pelosi haar hele leven geijverd heeft voor het recht op abortus, heeft ze er in het kader van deze strategie voor gezorgd dat in de conservatievere staat Tennessee een vrouw met vergelijkbare liberale opvattingen geen Democratisch kandidaat werd. Pelosi stak veel geld in de campagne van haar meer gematigde tegenstander. Pelosi staat, mede door de contacten van haar schatrijke echtgenoot, bekend als een van de betere fondsenwervers van de Democratische Partij.

Deze strategie heeft gewerkt: zowel het Huis als de Senaat zijn in Democratische handen. Maar tegelijk ziet Pelosi zich geconfronteerd met partijgenoten die aanzienlijk minder liberaal zijn dan zijzelf of haar achterban. Veel van deze Blue Dog Democrats zitten voor ethische onderwerpen – abortus, homohuwelijk, stamcelonderzoek – meer op één lijn met Bill O’Reilly dan met oude rotten in de Democratische Partij. Als partijleider moet Pelosi de boel tenminste tot de presidentsverkiezingen van 2008 bij elkaar zien te houden.

Haar eerste dag als speaker was wat dat betreft geen succes. De door haar gesteunde kandidaat voor de positie van meerderheidsleider in het Huis, de vrij radicale Irakcriticus John Murtha, werd vernietigend verslagen door Steny Hoyer uit Maryland, een meer gematigde afgevaardigde waarmee Pelosi vaak aanvaringen heeft gehad. ‘Ze heeft een pak slaag gehad’, zei een Democraat in The Washington Post . Direct rezen alweer vragen over haar leiderschap. Maar Pelosi zelf glimlachte na afloop van de stemming en feliciteerde Hoyer met zijn ‘prachtige overwinning’.

Die lenigheid van geest kwam haar de afgelopen weken vaker van pas. Noemde ze president George W. Bush tijdens de campagnes nog ‘incompetent’, ‘gevaarlijk’ en ‘een leider zonder inschattingsvermogen’, direct na de verkiezingen liet ze geen kans voorbijgaan om uit te leggen dat ze ernaar uitziet om de komende jaren met de president samen te werken. De verhoudingen zijn allervriendelijkst. Toen Pelosi’s jongste dochter Alexandra afgelopen week van een dochter beviel, belde Bush met de jonge moeder en met de trotse oma. Zes jaar geleden maakte Alexandra Pelosi over de presidentscampagne van Bush de zeer kritische documentaire Journeys with George .