De keus voor dominee Rick Warren voor het openingsgebed bij de inauguratie kwam Barack Obama in eigen gelederen op zware kritiek te staan. Maar ook Warrens volgelingen waren ontzet. ‘Pastor Rick’ is de Obama van rechts.

DOOR PETER VERMAAS

HET WAS MAART 2008 en in Kigali zag het wit van de Amerikanen. In het grootste hotel van de stad, het Serena Hotel, had dominee Rick Warren met entourage zijn intrek genomen. Kwartiermakers van zijn Saddleback Church uit Orange County, Californië, waren toen al ruim een week aanwezig om het bezoek van de christelijke superster voor te bereiden. Het voetbalstadion waar Warren zou preken moest geïnspecteerd en in nauwe samenspraak met het Witte Huis van George Bush werd een conferentie over christelijke ontwikkelingshulp voorbereid. Een zware overheidsdelegatie was vanuit Washington helemaal naar Rwanda gevlogen om te zien welke megalomane projecten ‘Pastor Rick’ nu weer had opgevat. Ze zouden zien hoe hij via kerken hiv/aids-medicamenten liet verspreiden. Want kerken, zei hij, die heb je overal en moet je gebruiken.

‘De kerk’, peptalkte Warren aan de rand van het zwembad, ‘is de meest globale organisatie op de planeet en spreekt meer talen en is in meer landen vertegenwoordigd dan de Verenigde Naties. Er zijn zeshonderd miljoen boeddhisten in de wereld, achthonderd miljoen hindoes en een miljard moslims. Maar er zijn 2,3 miljard mensen die zeggen dat ze volgelingen van Jezus zijn. Dat is één op de drie mensen! Het werkelijke aantal atheïsten is buiten Europa en Manhattan tamelijk klein.’

Die laatste opmerking was voor mij. Ik woonde in Manhattan en was een van de weinige journalisten in Warrens gevolg die niet voor een christelijk medium werkten. Na een intensief antecedentenonderzoek door een Texaanse reclameman die zich heeft toegelegd op de public relations van God, kreeg ik toestemming me bij de mediadelegatie van Warren aan te sluiten. Ik mocht hem een paar dagen volgen en kreeg hem uitgebreid te spreken omdat ik meer wilde begrijpen van zijn tot Nederland maar beperkt doorgedrongen wereldwijde populariteit.

Sinds de illustere Billy Graham een jaartje ouder is geworden – en volgens boze tongen in North Carolina Ezechiel niet meer van Korintiërs onderscheiden kan – is Warren de beroemdste en meest invloedrijke dominee van de Verenigde Staten. Hij wordt, net als Graham in betere tijden, ‘America’s pastor’ genoemd. Al twee keer stond hij op de cover van Time Magazine, meest recent afgelopen augustus toen hij in zijn kerk de presidentskandidaten Obama en McCain te gast had voor het allereerste dubbeloptreden tijdens de verkiezingscampagnes.

Maar anders dan Graham is Warren niet bekend geworden door de televisie. Hij schreef een boek. Van The Purpose Driven Life, een ronkend christelijk zelfhulpboek dat in 2002 verscheen, gingen wereldwijd meer dan veertig miljoen exemplaren over de toonbank. Het boek werd in 93 talen vertaald en is, aldus Warrens pr-man, die als rechtschapen evangelical Gods woord als getrouwe geschiedschrijving ziet, daarmee ‘na de Bijbel een van de bestverkochte non-fictieboeken uit de geschiedenis van de boekdrukkunst’.

Met de opbrengst van het boek probeert Warren de wereld te redden. Op uitnodiging van president Kagame kwam hij daarom naar Rwanda. Het land moest, zo besloten de ongelovige president en de dominee, een ‘Purpose Driven Nation’ worden. Na een vrolijke aftrap in het stadion van voetbalvereniging Armée Patriotique Rwandaise FC werden gedurende veertig dagen met honderdduizenden christenen overal in het land bijeenkomsten belegd om Rwanda en de Rwandezen meer richting te geven. De evenementen werden veelal geleid door lokale voorgangers die met de geregistreerde merknaam ‘Purpose Driven’ binnen Warrens franchise overal kerken uit de grond gestampt hadden. Sinds de genocide van 1994 doet de protestantse kerk het goed in Rwanda. En Warrens Saddleback Church, een multinationale onderneming met een jaarlijkse begroting die in de tientallen miljoenen euro’s loopt, heeft daar optimaal van geprofiteerd.

Vanuit Californië biedt Saddleback een church in a box met adviezen en middelen voor een betere kerkorganisatie, een school in a box met onderwijsmaterialen, een clinic in a box met onder meer malaria- en aidsmedicamenten, en zelfs business in a box om via kerken de ondernemersgeest in arme regio’s te versterken. Iedereen mag meedoen, en of je nu protestant, katholiek, moslim of ongelovig bent, iedereen krijgt er bij de ontwikkelingshulp van Rick Warren een stichtelijk woord gratis bij. ‘Het is niet slechts mijn doel om mensen met hun acute nood te helpen, maar ook om ze Gods doel voor hun leven uit te leggen’, bezwoer Warren in de marge van een van de bijeenkomsten in Rwanda.

Net als voornoemde Graham weet Warren minstens zo veel van marketing als van het geloof. Zijn theologie is eenvoudig (‘Little faith + Big God = Huge results’ luidt een van de artikelen op zijn website) en zijn kerken zijn gebouwd op minutieus marktonderzoek. Dominees zijn tenslotte ondernemers die, aldus Warren, ‘op de vrije markt van ideeën vechten om iedere dolende ziel’. ‘Als Saddleback een bedrijf was’, schreef het zakenblad Forbes een paar jaar terug, ‘dan zou haar invloed vergelijkbaar zijn met die van Dell, Google of Starbucks.’

Volgende week treedt Rick Warren definitief in de voetsporen van de oude Graham. Bij de inauguratie van president Barack Obama zal hij het openingsgebed uitspreken. Graham deed dat in het verleden op de eerste werkdag van Bill Clinton en bij de installatie van George Bush senior. Ook eerdere presidenten, zowel Republikeinen als Democraten, maakten bij officiële gelegenheden van zijn diensten gebruik. Voor iedereen was Graham de min of meer acceptabele dominee: een christelijke populist die hel noch verdoemenis, maar voorspoed en liefde preekte. Ook hij was tegen abortus en het homohuwelijk, maar anders dan de scherpslijpers Pat Robertson en Jerry Falwell hield Graham zich in de cultural wars tussen liberals en conservatives over ethische kwesties vaak op de vlakte.

Tegen Grahams hand-en-spandiensten voor verschillende presidenten is in progressieve kring nooit enig substantieel bezwaar aangetekend, maar Obama’s aankondiging dat juist Warren tijdens de inauguratie zou voorgaan in gebed leidde onder Democraten tot een golf van verontwaardiging. Hoe kon de Democraat kiezen voor een dominee die zo uitgesproken tegen abortus is en zich in het verleden beledigend over homoseksuelen heeft uitgelaten? Op de dag dat Obama tot president werd verkozen won christelijk rechts nota bene dankzij de actieve steun van Warren het referendum in Californië over ‘Proposition 8’, waarmee het daar kortstondig geldende homohuwelijk alsnog getorpedeerd werd. Vrouwenactivisten en homoseksuelen binnen de Democratische Partij voelden zich verraden door de nieuwe president en veel Europese kranten namen de verbolgen reacties op Warren klakkeloos over. Is dit de change die Obama beloofd had?

Wat die kranten er niet bij vertelden is dat Warren niet alleen onder vuur lag bij Democraten. Ook zijn eigen achterban, de conservatieve evangelicals die bij de laatste verkiezingen in meerderheid Republikeins stemden, was buitengewoon ontstemd dat hij de uitnodiging van de aanstaande president geaccepteerd had. Hoe kon de populairste evangelische dominee van de Verenigde Staten, die in 2004 nog een officiële stemverklaring voor George Bush afgaf, nu in zee gaan met een van de felste voorstanders van het recht op abortus die ooit het Witte Huis bewoond hebben? Wat de kranten óók niet vertelden, was dat Warren zich zou beperken tot het openingsgebed en dat de linkse burgerrechtendominee Joseph Lowery, een voorstander van het homohuwelijk, de minstens zo belangrijke zegening verzorgt.

Links én rechts Amerika waren ontzet – wat op zich een eerste verdienste genoemd kan worden van de man die al tijdens de campagnes zei een eind te willen maken aan de oorlogen tussen liberals aan de ene kant en conservatives aan de andere. Terwijl de twee kampen zich nog in de loopgraven van de culturele oorlog bevinden, doet Obama juist een poging daar boven te staan. Via Warren zoekt Obama niet alleen strategisch nuttige toenadering tot miljoenen Amerikanen die niet op hem gestemd hebben, maar beloont hij ook een dominee die zich doelbewust de laatste jaren minder polariserend heeft opgesteld dan liberale media het dezer dagen doen voorkomen. Want de boodschap van Warren is vanuit rechts bezien niet veel anders dan die van Obama op links: integratie met behoud van eigen identiteit. Oftewel: sta voor je zaak, maar probeer de verlammende culturele oorlogen te vergeten en maak goede afspraken over (christelijke) kwesties die links en rechts binden.

Warren behoort tot een nieuwe generatie evangelicals die juist iets toleranter is jegens andersdenkenden. Terwijl voor de tot voor kort alom aanwezige Pat Robertson en Jerry Falwell politiek een invuloefening was die beperkt bleef tot een opvatting over abortus, stamcelonderzoek of homorechten, hebben mensen als Warren het debat verbreed met minder polariserende thema’s als klimaatverandering en armoede en daarmee vooral naar de Democraten een handreiking gedaan. Obama heeft zijn winst bij de verkiezingen deels te danken aan kiezers die de eendimensionale nadruk op de stokpaardjes van Robertson en Falwell wilden doorbreken.

‘De laatste twintig, dertig jaar’, verzuchtte Warren, ontbijtend met de meereizende journalisten in Rwanda, ‘hebben we de politisering van de kerk toegestaan. Maar de kerk moet boven de politiek staan. Ik buig niet naar links en niet naar rechts – ik ben er voor het hele spectrum.’ Daarom ook, legde hij uit, had hij Obama al verschillende keren in zijn kerk over de vloer gehad. ‘Natuurlijk zijn er wezenlijke thema’s waarover we het oneens blijven, maar dat betekent niet dat we over andere dingen geen overeenstemming kunnen vinden.’ In de Bijbel, zei hij later op de dag tijdens een interview met The Christian Broadcasting Network, de televisiezender van Pat Robertson, gaat het helemaal niet over abortus of homoseksualiteit. ‘Jezus sprak tien keer meer over armoede dan over de issues waar het de laatste jaren vaak over gegaan is.’

Half december verspreidden de Texaanse woordvoerders van God een kort persbericht waarin Pastor Rick reageerde op de ophef over zijn aanstaande gebed bij de inauguratie. Hij complimenteerde aanstaand president Obama voor zijn moed om voor ‘zijn historische inauguratie’ mensen uit te nodigen ‘met wie hij het niet op ieder issue eens is’. Links en rechts moeten begrijpen dat het in de eerste plaats om Amerika draait. ‘De Bijbel roept ons op om te bidden voor onze leiders. Ik ben vereerd dat ik de kans krijg te bidden om Gods zegen voor het ambt van president (…) en de Heer te vragen om wijsheid voor de leiders van Amerika in deze cruciale tijd in de geschiedenis van onze natie.’ Little Obama + Big Warren = Huge Change. © PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammer

Met de ideeën van Amitai Etzioni timmerde Jan Peter Balkenende vier kabinetten in elkaar. De Amerikaanse socioloog zelf richt zich nu op Barack Obama. ‘Amerikanen maken tenminste nog nieuwe families.’

DOOR PETER VERMAAS

WASHINGTON – Op het bureau van Amitai Etzioni heeft de foto van Jan Peter Balkenende plaatsgemaakt voor een portret van Barack Obama. Glunderend staat de bijna tachtigjarige socioloog naast de beoogde president. De grondlegger van het communitarisme, die in Nederland vooral bekend is als intellectueel vader van de premier, is er apetrots op.

Obama wordt volgens Etzioni immers de eerste president van de Verenigde Staten die de gemeenschapsgedachte in zijn denken verankerd heeft. Obama weet, net als de door Etzioni bewonderde Nederlandse premier, dat de overheid de taak heeft het gesprek over waarden en normen te bevorderen, teneinde het door het individualisme weggesleten cement in de samenleving te versterken. ‘Lees Obama’s boek The Audacity of Hope! Die man is in alles een gemeenschapsdenker’, jubelt de hoogleraar in de nogal bescheiden directeurskamer van het Institute for Communitarian Policy Studies aan de George Washington University. Halverwege de campagne riep Obama in een omstreden speech Afro-Amerikaanse vaders op meer verantwoordelijkheid te nemen voor de opvoeding van hun kinderen. Dat was ‘groots’, vindt Etzioni.

Tijdens zijn toespraak bij de Democratische conventie in Denver was Obama het duidelijkst. Hij sprak over de ‘belofte van Amerika, het idee dat we verantwoordelijk zijn voor onszelf, maar ook voor het succes of falen als natie’ en hij verwees naar het bijbelverhaal van Kaïn en Abel: ‘I am my brother’s keeper’.

My Brother’s Keeper is ook de titel van een van Etzioni’s 24 boeken. Het is zijn autobiografie, over hoe hij aan de vooravond van de machtsovername van de nazi’s in Duitsland als Werner Falk geboren werd en als kind naar Palestina vertrok om jaren later carrière te maken in de Verenigde Staten. En over welke rol familie in zijn leven speelde.

Niets zo belangrijk als de familie, vinden communitaristen. Die is, het CDA zei het al, de ‘hoeksteen van de samenleving’ en de stuwende kracht achter sociale samenhang. Etzioni kende de statistieken, de sociologische beschouwingen en eenvoudige opiniepeilingen: mensen die in familieverband leven, zijn gelukkiger, kinderen die met twee ouders opgroeien, belanden minder snel in de goot. Maar de theorie werd praktijk toen de oude professor twee jaar geleden plotseling zijn eigen zoon verloor. De 38-jarige Michael liet een zwangere vrouw en een kind achter. ‘Op de begrafenis smeekte ik familie en vrienden om Michaels weduwe en kinderen bij te staan’, zegt hij. De broers van Michael verhuisden naar Los Angeles om dichter bij haar en de kinderen te zijn. Ze riskeerden zelfs hun carrières, schrijft Etzioni in een persoonlijke bijdrage aan het decembernummer van het blad The Christian Century. ‘Het is twee jaar later nu. (…) De familie was en is er voor ze. Vrienden zijn er ook, soms.’

Wat progressieve vakgenoten ook mogen denken, ‘vriendschapsbanden kunnen in de meeste gevallen familiebanden niet vervangen’, concludeert Etzioni in zijn artikel. Natuurlijk, er zijn slecht functionerende families, en er zijn specifieke vriendschappen die wél heel sterk zijn, bijvoorbeeld tussen homoseksuelen die zijn afgewezen door hun familie en onder nonnen. ‘Maar in het algemeen vind ik dat de familie niet vervangen kan worden door wat mijn vakgenoten functionele equivalenten noemen. Er zijn uitzonderingen, maar dat zijn uitzonderingen.’

De professor eindigt zijn artikel met een dreigement. ‘Mensen die zonder familie door het leven willen gaan, zijn natuurlijk vrij dat te doen, maar ze moeten zich realiseren dat ze op een dag alleen verdriet zullen hebben, alleen in een ziekenhuis of hoog gebouw liggen, verstoken van hulp, afgezien van incidentele bezoekjes van vrienden die met bloemen of snoep aankomen.’

Overal aan de muur in zijn werkkamer hangen familieportretten. Er hangt ook een foto van zijn zoon.

‘Het is niet alleen mijn analyse hoor’, haast de éminence grise van de Amerikaanse sociologie zich te zeggen. Hij heeft het gevoel zich te moeten verdedigen. ‘Maar het is nu ook mijn persoonlijke mening. Gelukkig heeft meer dan de helft van de Amerikanen nog families die bestaan uit twee ouders en twee thuiswonende kinderen. Dat is niet voor niets.’

Ziet u een homokoppel met geadopteerde kinderen ook als een familie?

Amitai Etzioni: ‘Dat is een juridische kwestie. Maar vanuit een sociologisch standpunt: ja, natuurlijk. Het gaat erom wat een familie voor je doet, wat voor soort band zo’n familie geeft. Een sterker voorbeeld vind ik dat van de Alzheimerpatiënt. Die kan nooit meer iets voor je terugdoen. Hij gaat gewoon dood. Op zeker moment weet hij zelfs je naam niet meer. Volgens economische wetten, waarin een relatie een uitruil van taken en verantwoordelijkheden is, zou de gezonde partner de benen nemen. Maar mensen voelen een verplichting om te helpen. Ze gaan door een hel, omdat ze iemand ooit iets beloofd hebben. Geen relatie is zo hecht als die binnen een familieverband. Vergeet niet: familiebanden zijn van enorm belang voor de hulp aan de zieken, de zwakken en de gehandicapten. In vriendschappen zie ik nog niet het begin van een substituut.

Ander voorbeeld. Mijn kinderen hebben  nu zelf kinderen. Het is ongelooflijk wat zij allemaal voor hun kinderen overhebben. Een van mijn zonen is een chirurg en zijn vrouw heeft ook een zware baan, maar slapen doen ze niet, want ze moeten de hele dag hun kinderen entertainen. Geen nanny of kinderopvang kan voor kinderen doen wat ouders doen.’

Zijn familiedenkers als u daarom niet blij met kinderdagverblijven en nanny’s?

‘Nanny’s kosten meestal een heel inkomen. Waarom zet je je carrière dan niet op een lager pitje en verzorg je zelf de opvoeding? De doorloop van nanny’s is bovendien heel hoog. In de VS wordt in het gemiddelde gezin de nanny meer dan twee keer per jaar vervangen. Dat betekent dat kinderen meer dan twee keer per jaar het gevoel hebben dat ze hun moeder kwijtraken. Dat is zwaar traumatisch. Kinderopvang en nanny’s dragen bij aan de opvoeding van kinderen, maar ze kunnen nooit doen wat de familie doet.’

Maar beide ouders willen carrière maken.

‘Het verval van de familie in de westerse samenleving komt natuurlijk vooral door de sociale gelijkheid van vrouwen. Toen de vrouwenbeweging terecht de seksediscriminatie aan de kaak stelde, kwamen er breuken in het oude gezinsmodel. Probleem is dat we nog steeds geen nieuw model hebben gevonden. Wat zou het toch gemakkelijk zijn als mannen kinderen konden dragen. Maar uiteindelijk is het de vrouw die zwanger wordt. En wat psychologen ook mogen zeggen, vrouwen zijn daardoor meer gehecht aan het kind. Begrijp me niet verkeerd: ik ben helemaal voor vrouwenrechten, maar we moeten toegeven dat de familie nog niet voldoende is aangepast aan de nieuwe werkelijkheid. Vrouwen zitten nu eenmaal in een objectief discriminatoire positie.’

Is er wat dit betreft eigenlijk nog verschil tussen West-Europa en de VS?

‘Amerikanen maken tenminste nog kinderen. Jullie reproduceren je domweg niet meer. Dat zal in de toekomst vanuit een sociaal oogpunt catastrofaal blijken. Kinderen zijn lastig, hoor ik Europeanen zeggen. Ja, tuurlijk, als vader van vijf kinderen weet ik dat als geen ander. Maar mijn kinderen zijn ook het grootste geluk van mijn leven. Mensen die geen kinderen hebben, zien die schreeuwende en poepende monsters en denken: dit nooit.

Er is een prachtige aflevering van Sex and the City waarin de vier New Yorkse dames op bezoek gaan bij een vriendin die een gezinnetje begonnen is in Connecticut. Duidelijk wordt dat zij weigeren hun losbandige leven op te geven. Dat is typerend. Doordat Europeanen en Russen zich niet meer voortplanten, krijg je een explosie van hedonisme, die weer tot nog beroerdere familieverhoudingen en individualisme leidt. En terwijl je in Europa met kinderopvang, kinderbijslag en ouderschapsverlof betere mogelijkheden hebt om families te helpen, doen wij het in Amerika toch beter. Wij maken tenminste nog nieuwe families.’

Wat maakt Obama volgens u de eerste communitaristische president?

‘Iedere dag hoorden we Obama zeggen dat we niet in rode staten en blauwe staten leefden, maar in de Verenigde Staten. Dat klonk in eerste instantie als een typische politieke slogan, maar er zit veel meer achter. Vergelijk het met John Edwards of Al Gore. Zij hadden een populistische boodschap: wij tegen de rijken. Obama heeft het over de gemeenschap, niet over klasse of identiteit. Dat is allemaal deel van zijn communitaire agenda.’

Maar hoe vertaalt zich dat in beleid?

‘Ik woon in de VS sinds 1957. Het was altijd zo dat de Democraten er voor de vakbonden waren en de Republikeinen voor de banken. Onder Obama’s leiding hebben de Democraten nu geld gegeven aan de banken en wordt bekeken hoe de vakbonden van de auto-industrie kunnen worden bijgestaan. Hij probeert mensen samen te brengen.’

En wat zou hij kunnen doen op familiegebied? Zeker in de VS is wat achter je voordeur gebeurt behoorlijk privé.

‘Dat idee is volstrekt achterhaald: als je je kinderen of je vrouw misbruikt, dan is dat ook de zaak van de overheid en als je je kinderen niet naar school stuurt of als je ze gedwongen uithuwelijkt, dan is dat ook niet privé. De overheid zou in het ideale geval moeten zorgen voor kwalitatief hoogstaande kinderopvang. Daarnaast kun je bijvoorbeeld het aantal echtscheidingen proberen te verminderen door conflictbemiddeling aan te bieden en door de procedure ingewikkelder te maken.

Maar het draait niet alleen om wetgeving. Dat is ook waarom ik zo blij ben met de Nederlandse minister-president: hij ziet in dat het begint met gesprekken over morele kwesties. Ik weet: daarom werd hij uitgelachen. Maar om morele verplichtingen in kaart te brengen, moet je praten. Vroeger kon je op een cocktailparty in New York niet aankomen met het verhaal dat je slechts moeder was. Dat begint langzaam te veranderen.’

Stel dat Obama net als Balkenende een minister voor Familiezaken aanstelt.

‘We hebben enorme problemen in dit land: twee oorlogen, een economische crisis. Dan wordt het lastig om over alomvattend familiebeleid te gaan praten. Misschien is dat meer iets voor de tweede termijn.’

Pardon?

‘Ja, familiebeleid is soms een luxe. Maar waar de Nederlandse premier en ik het volledig over eens zijn, is dat je onmogelijk over enig serieus beleidsthema kunt praten zonder waarden en normen erbij te betrekken. Ik denk dat Obama dat ook zo voelt, maar hij heeft nu wel iets anders aan zijn hoofd.’ © PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammer

DETROIT –  In het Henry Ford Museum staan niet alleen Fords. Achter in een van de grote hallen nabij de fameuze fabrieken waarin begin vorige eeuw de T-Ford in massaproductie ging, wordt een klein onooglijk rood wagentje tentoongesteld van concurrent en aartsvijand General Motors. Op de motorkap, precies tussen de koplampen, is een groot uitgevallen stekker ingeplugd. Een dikke kabel loopt naar een futuristisch ogende zuil, de ‘charger’. Het is de GM EV1, de revolutionaire elektrische auto die de grootste autoproducent wereldwijd in 1996 presenteerde en die in 1999 door GM zelf weer van de weg werd gehaald.

Over de elektrische auto van GM doen alle mogelijke theorieën de ronde. Kenners van Detroit zeggen dat het koekblik in een tijd waarin de vraag naar steeds forsere terreinwagens en SUV’s toenam domweg een financiële miscalculatie was. Maar volgens de makers

van de in 2006 verschenen documentaire Who Killed the Electric Car zou de in Californië redelijk populaire wagen moedwillig de nek zijn omgedraaid door een samenzwering van Texaanse olieboeren en ‘Detroit’.

Terwijl ‘de grote drie’ (GM, Ford en Chrysler) zich na het experiment met de elektrische auto verder toelegden op steeds groter groeiende benzineslurpers, breidden Toyota, Honda en Hyundai in de jaren negentig hun marktpositie uit met kleinere, zuinige en zelfs hybride auto’s. De buitenlandse producenten verkopen in de Verenigde Staten inmiddels meer auto’s dan de niet-competitieve Amerikaanse industrie, en ceo Rick Wagoner van General Motors noemt het afschieten van de EV1, het batterijwagentje uit 1996, inmiddels het slechtste besluit uit zijn carrière.

Met opnieuw stijgende benzineprijzen presenteerde GM daarom in januari 2007 op de autobeurs van Detroit met veel aplomb het nieuwe groene paradepaardje van het bedrijf, de Chevrolet Volt. Deze auto zou ongeveer 65 kilometer op elektriciteit kunnen rijden, waarna een hybride verbrandingsmotor het werk overneemt. Omdat de meeste Amerikanen op minder dan dertig kilometer van hun werk wonen, zou de Volt-rijder haast nooit meer hoeven tanken. Pas in 2010 zou het ding leverbaar zijn, maar op het jaarlijkse feestje van de auto-industrie stal GM de show. Dat de technologie van de auto nog niet helemaal rond was, leek niemand te deren. Vorige maand nog werd hij door Time uitgeroepen tot een van de beste uitvindingen van het jaar. Van welk jaar, dat liet het weekblad in het midden.

Jarenlang was de macht van de grote drie van Detroit onbetwist, maar nu vechten GM en Chrysler (en in mindere mate Ford) in Washington DC voor hun voortbestaan. Komend president Obama wil dat de bedrijven pas geld van de staat krijgen als ze beloven serieus werk te maken van schone technieken. Wat dat betreft heeft hij de benzineprijs niet mee. Die is door de algehele economische malaise weer terug op het niveau van 2001, toen Detroit zich volledig toelegde op de gas guzzlers. Amerikanen betalen aan de pomp momenteel gemiddeld 48 dollarcent (39 eurocent) per liter benzine. Dat was in 2007, toen de Volt gepresenteerd werd, bijna twee keer zoveel. Gaat de prijs nog verder omlaag of valt GM om, dan kan het nieuwe ecologische wonder van GM net als de EV1 rechtstreeks naar het museum.

PETER VERMAAS

WASHINGTON – ‘Billie Ayers heeft nooit excuses aangeboden’, meldt een tekst die een demonstrant maandagavond voor de deur van een kerkgebouw in hartje Washington omhoog houdt. Hij is een ‘moordenaar’ staat op een ander bord. Alleen vanwege ‘vormfouten’, meldt een derde demonstrant in de winterkou, is hij nooit veroordeeld.

Als Sarah Palin het tijdens de verkiezingscampagne niet over Joe the Plumber had, dan sprak ze over Bill de Bommengooier, de ‘terrorist’ die volgens haar al jaren maatjes was met Barack Obama. In de jaren zestig was Ayers oprichter van de Weather Underground, een radicale antioorlog-actiegroep die bommen liet ontploffen bij het Capitol, het Pentagon en het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken. Veel schade, geen slachtoffers. Hij organiseerde ooit in Chicago een koffieochtend toen Obama een eerste gooi deed naar een Senaatszetel in Illinois en hij zat met Obama in het bestuur van een stichting. Munitie genoeg voor de Republikeinen om Obama’s beoordelingsvermogen ter discussie te stellen.

De hele campagne hield Ayers zich stil, inmiddels is hij overal. Eerst liet hij zich vorige week op televisie interviewen door het showprogramma Good Morning America. Vanavond spreekt hij zo’n tweehonderd man toe in de stad waar het gezin Obama binnenkort het Witte Huis betrekt. Over onderwijs.

De bijeenkomst was al een half jaar geleden gepland om een van de boeken van de progressieve onderwijskundige van de Universiteit van Illinois onder de aandacht te brengen. ‘Ik had gerekend op een kringgesprek met tien man’, lacht Ayers aan het begin van de avond. Maar als ‘toevallige en onwillige beroemdheid’, zoals hij het zelf noemt, trekt hij volle zalen. Die krijgen een bevlogen verhaal over ‘het recht van een kind op zelfontplooiing’ en een ietwat ongrijpbare toekomstvisie op onderwijs (‘onderwijs in een democratie is een meritocratie’). De mensen die gekomen waren voor een felle repliek op de aantijgingen van Palin bladeren uit verveling in de liedboeken die klaar liggen in de kerkbankjes.

Uiteindelijk gaat hij overstag. Natuurlijk kende hij Obama. ‘Maar zoals miljoenen anderen zou ik willen dat ik hem nu beter zou kennen’, zegt hij. De laatste maanden was hij stil, omdat hij weigerde mee te doen aan de ‘soundbite-cultuur waarin je in dertig seconden een grote leugen moet rechtzetten’, zegt hij. ‘George Orwell lanceerde in zijn boek 1984 het fenomeen two minutes of hate. Hij had een aardige verbeeldingskracht, maar Fox News had zelfs Orwell niet kunnen verzinnen. 24 uur haat per dag!’

Met zijn ribfluwelen jasje, warrige haar en minuscule oorbelletje ziet de professor eruit als een voormalige straatvechter op zoek naar establishment. Maar anders dan Joschka Fischer of Daniel Cohn-Bendit in Europa bleek tijdens deze campagne weer eens dat een activistisch verleden in de Verenigde Staten bepaald niet tot aanbeveling strekt. En Bill Ayers was niet eens zélf de kandidaat.

‘Sorry, maar ik ben in de jaren zestig opgegroeid’, laat hij zich halverwege de avond ontvallen. Geschrokken kijkt hij in de snorrende camera’s. ‘Ai, nu doe ik het toch: excuses aanbieden.’

PETER VERMAAS

141108butcher

NEW YORK – Oppermachtig was christelijk rechts bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2000 en 2004. Dankzij de mobilisatie van conservatieve kerken en populaire televisiedominees won ‘Jezus’ kandidaat’ George W. Bush twee keer het presidentschap en werd de G.O.P., de Republikeinse Grand Old Party, God’s Own Party. Inmiddels publiceren liberale media de eerste licht triomfalistische necrologieën voor de politieke tak van de evangelische beweging die onder de in 2007 overleden Jerry Falwell zo’n onmiskenbaar stempel op verkiezingen heeft gedrukt.

Op 4 november 2008 raakte de gelovige kiezer op drift. De meerderheid van de witte evangelicals stemde weliswaar nog steeds veilig op de Republikein McCain en zijn running mate uit de Pinksterkerk in Wassila, Alaska. Maar bij veel andere christelijke kiezers, zwarte gelovigen en leden van meer gematigde kerken in het bijzonder sloegen de intensieve campagnes van Obama’s ‘director of religious affairs’ Joshua DuBois blijkbaar aan. DuBois had overal in het land op bijeenkomsten geprobeerd duidelijk te maken dat de Democratische Partij nooit een partij voor goddelozen is geweest, zoals de Republikeinen de laatste jaren beweerden, en dat een politieke partij geen one issue-beweging is. Wie het niet eens is met het Democratische standpunt over abortus, zei DuBois keer op keer, hoeft niet direct over te lopen naar de Republikeinen. ‘Er zijn meer christelijke thema’s: armoede, klimaatverandering, goede gezondheidszorg.’

Net als die twee eerdere Democratische presidenten in de laatste veertig jaar, Bill Clinton en Jimmy Carter, heeft Obama zijn winst te danken aan grote groepen christelijke kiezers die hem het voordeel van de twijfel gaven. De in 2004 zo vaak bediscussieerde ‘God gap’, de neiging van frequentere kerkgangers om eerder Republikeins te stemmen dan Democratisch, is veel kleiner geworden: Obama won ten opzichte van Kerry acht procentpunt onder mensen die vaker dan eens per week naar de kerk gaan. En net als Clinton en Carter bleek Obama in de campagnes geen moeite te hebben om over zijn geloof te praten. ‘John McCain is van een andere generatie – voor hem is de kerk in het gunstigste geval een privé-kwestie’, analyseerde commentator David Brody op CBN, de Christian Broadcasting Network. ‘Jongere evangelicals willen graag de hele dag over hun geloof horen.’ Vooral in belangrijke staten als Colorado, Indiana en Florida (die alledrie van de Republikeinen naar de Democraten gingen) hebben jongere evangelische kiezers in grotere getalen op de Democraten gestemd.

Maar uiteindelijk zijn het niet de protestanten maar de katholieken die voor Obama het verschil hebben gemaakt. Sinds de verkiezing van de katholiek John F. Kennedy hebben katholieke kiezers het in de Verenigde Staten altijd bij het rechte eind gehad: de kandidaat die de meerderheid van de roomsen binnenhaalde, werd president. Inmiddels mag door de instroom van Latino’s de demografie van de katholieke kiezer wat veranderd zijn, staten als Pennsylvania, New Mexico en Nevada gingen naar Obama dankzij het leger vrijwilligers dat Obama op de parochies had afgestuurd om zieltjes te winnen. Nationaal stemde 54 procent van alle katholieken (27 procent van het electoraat) op Obama. De voormalige misdienaar John Kerry kwam in 2004 niet verder dan 47 procent. Een ‘historische overwinning’, aldus paus Benedictus XVI in een ultrasnelle reactie daags na de verkiezingen.

PETER VERMAAS

Voor Rove’s vroegere opdrachtgevers bij de Grand Old Party (G.O.P.) valt er minder te lachen. De partij hangt in de touwen. Het verlies van dinsdag heeft volgens analisten verstrekkende gevolgen. ‘Soms moet een partij een tijdje dolen in de woestijn’, zegt politicoloog Marc Hetherington van Vanderbilt University in Nashville. ‘Dat moment is voor de G.O.P. nu aangebroken.’ Die tocht door de woestijn zou extra lang kunnen duren omdat bij de Republikeinen sinds 2006 vooral de meest extreme elementen behouden zijn gebleven en dat zijn niet per definitie de mensen die de partij verbreden naar middengroepen. Hetherington bestudeerde het stemgedrag van Congresleden en kwam tot de conclusie dat vooral de gematigde Republikeinen de Senaat en het Huis hebben verlaten of in verkiezingen hun zetel naar Democraten zagen gaan: ‘Veel gematigde Republikeinen kwamen bijvoorbeeld uit New England. In 2006 was er in het Congres nog maar één Republikein uit New England over.’

Michael Lind van de denktank The New America Foundation en auteur van het boek The Radical Center: The Future of American Politics: ‘Als een partij kleiner wordt, verliezen de gematigden. Dat gebeurde ook toen de Democraten in 1994 het Congres verloren. De meest extreme elementen worden gemakkelijk herkozen en zullen nooit toegeven dat er iets mis is. Kijk nu maar bij de Republikeinen: de superconservatieven zullen zeggen dat de partij heeft verloren omdat anderen niet rechts genoeg waren.’ Officieel hebben de VS een tweepartijenstelsel, maar volgens Lind moeten we het eigenlijk hebben over een ‘anderhalvepartijstelsel’. Er is altijd één dominante en één ondergeschikte partij en dat wisselt in periodes van dertig tot veertig jaar, zegt hij: ‘Republikeinen kunnen nu door hun eigen toedoen gemarginaliseerd worden zoals dat gebeurde met de Democraten tussen de Burgeroorlog in de negentiende eeuw en de New Deal van Roosevelt vlak voor de Tweede Wereldoorlog.’

De natuurlijke achterban van de Republikeinse Partij, zegt Lind, ligt namelijk in een aantal noordelijke staten die dinsdag naar de Democraten gingen. Industriestaten als Michigan, Pennsylvania en Ohio bijvoorbeeld: ‘Daar wordt de klassenstrijd gestreden. Maar de Republikeinse partij combineert twee electoraal moeilijk te combineren grootheden: enerzijds de ethische kwesties en het nationalisme, dat voor dit soort mensen heel belangrijk is. Maar aan de andere kant die rare afkeer van de staat en alles wat te maken heeft met sociale zekerheid of iets wat op een zorgstelsel lijkt, wat die middenklasse alleen maar schaadt.’

Die libertarische tendens is precies wat de Republikeinen onderscheidt van alle conservatieve bewegingen in Europa, meent Lind: ‘Met uitzondering van Groot-Brittannië hebben alle grote Europese landen nu een centrumrechtse regering, maar de rechtse partijen in Europa zijn niet tegen de staat an sich. Willen de Republikeinen de komende jaren meer winnen dan alleen het zuiden van de VS, dan moeten ze daar vanaf. Met die libertarische invalshoek schaden ze hun achterban, de arbeider.’

Maar de kans dat dit soort overwegingen ook binnen de partij speelt, acht hij klein. Conservatieve intellectuelen, zoals de eerder dit jaar overleden William Buckley Jr., spelen geen rol meer: ‘We moeten het nu doen met radiopresentatoren als Rush Limbaugh. Op zijn gedachten maakt de Republikeinse Partij beleid. Dat is een gruwel voor iemand als ik die zich Buckley herinnert.’ De Democraten zullen hopen, zegt Lind, dat de Republikeinen op de golven van het succes van de libertarische presidentskandidaat Ron Paul nog meer een echte libertarische partij worden. Maar dan is het voor de Republikeinen echt bekeken: ‘Ik stel me meer een soort gaullistische partij voor: geen moeite met overheidssteun voor de middenklasse, maar een scherpe focus op ethische kwesties, nationalisme en buitenlands beleid. Zodra Republikeinen zich niet meer in bochten hoeven te wringen over een nieuw zorgstelsel, uitkeringen of belastingen, heb je met gemak die stem van de middenklasse weer binnen. En dan had John McCain na het uitbreken van de economische crisis een sterker verhaal gehad.’ © Peter Vermaas / De Groene Amsterdammer

DOOR PETER VERMAAS

NEW YORK – Groot was de opluchting onder Democraten toen na duizenden opiniepeilingen en analyses dinsdagavond eindelijk de eerste echte uitslagen binnenkwamen en niet minder gunstig bleken. Het gevreesde ‘Bradley-effect’, dat profeteerde dat veel witte kiezers ondanks de politiek correcte peilingen toch niet op een zwarte politicus wilden stemmen, bleek op Barack Obama niet van toepassing. Een overweldigende meerderheid van gekleurde kiezers stemde op de Democratische kandidaat, maar Obama wordt op 20 januari geïnaugureerd als president dankzij de stem van miljoenen witte Amerikanen, die hem beloonden voor een standvastige campagne, een verzoenende boodschap en duidelijke voorstellen om de Verenigde Staten na acht jaar George W. Bush uit het moeras te trekken. Historisch. Maar clichés schieten te kort. Meer witte Amerikanen stemden op Obama dan vier jaar geleden op John Kerry.

Tot op het laatste moment was door de grondtroepen van de meest geoliede campagnemachine in de recente geschiedenis aan de zege gewerkt. Dinsdagochtend nog belden duizenden vrijwilligers van het politieke actiecomité MoveOn.org en van de Obama-campagne in studentenkamers driehoog achter in Democratische steden als New York City hun belminuten op aan zwevende kiezers in staten als Pennsylvania en Virginia. Het hoofdkwartier van Obama verschafte de bellijsten, de vrijwilligers probeerden op de valreep een paar laatste kiezers over de streep te trekken. En zij die niet aan de telefoon zaten, waren ’s ochtends vroeg per trein naar de staten afgereisd die er echt toe deden om huis aan huis nog wat apathische kiezers naar de stembus te sleuren. Het campagnevoeren op microniveau, dat Karl Rove in 2000 en 2004 voor Bush introduceerde, werd geperfectioneerd door Obama’s strategen David Plouffe en David Axelrod. Wist Rove vooral veel nieuwe christelijke kiezers te enthousiasmeren, Plouffe registreerde jonge kiesgerechtigden en grote groepen politiek lang vergeten Hispanics in staten als Nevada, New Mexico en Colorado. Die staten gingen dinsdag naar Obama. Hij wordt ook de president van dit nieuwe Amerika.

Maar de Democratische campagne nam geen genoegen met een krappe overwinning in enkele dorre uithoeken met schuivende demografie. Obama’s pragmatisme als ideologie, de vakkundig gepolijste boodschap van ‘verandering’ en ‘verzoening’ tussen de cultureel botsende blauwe (Democratische) en rode (Republikeinse) staten vergde een ruim mandaat. Ruimer bijvoorbeeld dan dat van George Bush in 2000, die destijds de verkiezingen ook inging als een verzoener, iemand die Amerika weer ‘bijeen wilde brengen’ na het in de ogen van veel Amerikanen ontspoorde presidentschap van Bill Clinton. Maar van Bush’ variant op verzoening, zijn belofte van ‘compassionate conservatism’, kwam niets terecht. Door de krappe winst tegenover Al Gore in 2000 zat hij in de tang bij het conservatieve Republikeinse smaldeel in het Congres van voormalig worstelkampioen Dennis Hastert, de speaker, en van meerderheidsleider Tom DeLay. Hij kon niet anders dan hun conservatieve agenda doorvoeren.

Obama won groot: Ohio en Florida gingen naar de Democratische kandidaat. Kerry verloor beide staten in 2004. Staten die decennialang voor Republikeinen hebben gestemd, gingen nu naar de Democraten. Andere Democraten liftten mee op Obama’s succes: de meerderheid in het Congres van 2006 werd nog wat groter.

Eerder dit jaar leek alleen Hillary Clinton Obama nog te kunnen stoppen. Afgeschreven na de eerste Democratische voorverkiezing in Iowa, vocht de voormalige first lady zich terug in New Hampshire en won ze in voor Democraten cruciale staten als New York, Californië en Pennsylvania haar portie van de gedelegeerden. Clinton gaf niet op. Maar terwijl zes maanden terug op televisie de deskundigen over elkaar heen buitelden om uit te leggen hoe schadelijk de lange race voor de Democratische Partij wel niet moest zijn, lijkt Obama in de afgelopen weken juist geprofiteerd te hebben van de in bijna alle vijftig staten fel bevochten kandidatuur. Anders dan John McCain had Obama door de lange strijd met Clinton in de meest verlaten uithoeken veldkantoren, vrijwilligers en geld om de vinger aan de pols te houden. De winst van Obama dinsdag in bijvoorbeeld Indiana, een Republikeinse staat bij uitstek, is daaraan te danken. De lange Democratische race heeft Obama bovendien meer landelijke bekendheid gegeven en, zo erkenden Republikeinse strategen afgelopen weekend, leidde ertoe dat Obama’s boodschap steeds scherper en duidelijker geformuleerd werd.

Toch heeft het tamelijk lang geduurd voordat Obama een serieuze voorsprong in de opiniepeilingen nam. Nog maar twee maanden geleden lag John McCain in een aantal nationale onderzoeken licht voor. Dat was in de eerste plaats een verdienste van McCain, die in een jaar dat voorbestemd leek voor de Democraten de minst ongeschikte Republikeinse kandidaat bleek. Iedere andere Republikein zou het waarschijnlijk nog slechter hebben gedaan. Een presidentschap van McCain was geen derde termijn voor George W. Bush geweest, zoals de Obama-campagne wilde doen geloven. Iedere Amerikaan weet dat McCain in de laatste jaren een van de weinige senatoren was die net zo gemakkelijk zaken deed met Republikeinen als met Democraten en op dat gebied eigenlijk meer ervaring had dan Obama zelf.

Dat gematigde imago maakte McCains keuze voor Sarah Palin als running mate des te onbegrijpelijker. Met de rabiaat conservatieve en polariserende gouverneur van Alaska aan zijn zijde, verloor hij een groot deel van de independents, kiezers die niet als Republikein of Democraat geregistreerd staan en meestal voor de kandidaat in het politieke centrum kiezen. Dat hij dankzij Palin weer een deel van de eerder van zich vervreemde evangelische kiezers terugwon, hielp nauwelijks. Meer dan in 2000 en 2004 waren vooral de gematigde evangelicals op drift. Hoe hard Palin het ook probeerde, thema’s als abortus en homorechten werden dit jaar nauwelijks beslissend. De economische crisis deed de rest. Democraten doen het sowieso goed bij economische rampspoed, en met zijn vaak herhaalde opmerking dat ‘de fundamenten van de economie’ in de VS ‘sterk’ zijn, torpedeerde McCain zijn eigen geloofwaardigheid.

Amerika is naar het politieke centrum opgeschoven. Maar hoe nu verder? Hoe kan Obama zijn tot in zijn overwinningstoespraak beloofde pragmatisme waarmaken? Hij kan natuurlijk een paar Republikeinen in de regering benoemen – minister van Defensie Robert Gates mag waarschijnlijk blijven – maar daarmee heeft hij de in de campagnes beschreven Amerikaanse heilstaat nog niet dichterbij gebracht. Na zo’n wereldwijd verkiezingsspektakel kan Obama’s presidentschap eigenlijk alleen maar tegenvallen. Hij erft twee oorlogen, een staatsschuld van biljoenen dollars en een economie in recessie. Veel geld om leuke dingen voor de mensen te doen is er niet en terwijl gezondheidszorg en de 47 miljoen onverzekerden maandenlang centrale thema’s waren, zal Obama als president eerst de economie moeten opkrikken.

Het is de vraag hoe lang Democraten geduld hebben, zegt Michael Lind van denktank The New America Foundation. Michael Lind stemde Obama, maar heeft zijn roots in het nette (neo-)conservatisme uit de jaren tachtig. ‘Het fixen van de economie’, zegt hij, ‘duurt minstens vier jaar. Obama moet zo snel mogelijk iedereen ervan overtuigen dat geen van de partijen magische welvaart uit de hoge hoed kan toveren. Hij heeft zijn verkiezing te danken aan de economie, mensen wilden iemand die koel bleef in tijden van crisis, maar nu moet hij leveren.’

Veel is afhankelijk van Obama’s verhouding met het Congres. Niet alleen in het Huis van Afgevaardigden, maar ook in de Senaat zitten na de landslide van dinsdag de Democraten nu aan de knoppen. Maar dat betekent allerminst dat de partij een eenheid is. Om zetels binnen te slepen in districten die jarenlang naar de Republikeinen zijn gegaan, is doelbewust een aantal conservatievere kandidaten genomineerd, Democraten die voor Republikeinen op vooral de ethische kwesties acceptabel zijn en bij economische onderwerpen geen gevaar vormen. In de Senaat is dat bijvoorbeeld senator Bob Casey uit Pennsylvania, een fervent tegenstander van abortus, maar tegelijk een van Obama’s trouwste supporters (en basketbalpartner). En in het Huis van Afgevaardigden hebben de conservatieve Democraten zich verenigd in de zogenaamde Blue Dog Coalition, een allegaartje van wapenliefhebbers, morele scherpslijpers en belastinghaters. De blue dogs komen regelmatig in aanvaring met de linksdraaiende leiding van de Democratische factie in het Huis, in het bijzonder de ultraliberale speaker Nancy Pelosi.

Een meerderheid in het Congres, schreef The New York Times vorige week, is als de winst van een groot bedrijf: hij bestaat op papier, maar dat betekent niet dat hij er is als je hem nodig hebt. Dat gold voor Bush in 2000 (die naar rechts werd getrokken) en eerder voor Bill Clinton (die naar links moest en zijn zorgstelsel niet door het Democratische Congres kreeg) en Jimmy Carter (die überhaupt niets voor elkaar kreeg). ‘De ouderwetse linkse Democraten, mensen als Pelosi of meerderheidsleider Harry Reid in de Senaat, worden Obama’s grootste probleem de komende tijd’, zegt politicoloog Marc Hetherington van Vanderbilt University. Niet alleen om de boodschap van verzoening met de Republikeinen gestalte te kunnen blijven geven, ook om beleid te maken: ‘Democraten hebben nu acht jaar in de wildernis gezeten en willen de Republikeinen best een beetje straffen voor de laatste jaren. Dat past natuurlijk niet bij Obama’s boodschap van verzoening en samenwerking. Het zal heel moeilijk worden om de mensen in zijn eigen partij tevreden te stellen.’

Obama zelf wil bovenal niet overkomen als een uitgesproken progressieve politicus – al heeft hij in het verleden in de Senaat vrij liberaal gestemd. Net als Clinton en Carter opereert hij succesvol in het politieke midden. En net als Clinton en Carter wist hij een economisch verhaal te combineren met een christelijke motivatie, die door veel kiezers goed begrepen wordt. Obama is wat dat betreft ideologisch bijna een christen-democraat Europese stijl.

‘Het is niet zo’, benadrukt Michael Lind ‘dat Amerika bij deze verkiezingen opeens van ultrarechts naar ultralinks is opgeschoven. Je ziet alleen in het Congres dat veel centrumfiguren nu niet meer bij de Republikeinen zitten maar bij de Democraten. Als je een liberal uit San Francisco of Boston bent, dan is dat iets om je zorgen om te maken, want je hoort weliswaar bij een supermeerderheid maar je hebt invloed moeten inleveren aan populisten en centrumfiguren. De laatste acht jaar was er maar één doel: Bush verslaan. Dan is het niet moeilijk alle koppen dezelfde kant uit te krijgen. Nu ze gewonnen hebben, kan er ruzie gemaakt worden tussen de verschillende vleugels van de partij.’

Maar of Obama’s poging tot verzoening werkt, hangt natuurlijk ook van de respons van de Republikeinen af. Of hij erin slaagt, zoals hij dinsdagavond uitsprak, om de president van alle Amerikanen te worden. ‘Voorlopig is Obama in rode staten in ieder geval populairder dan Bush in blauwe staten’, lacht politicoloog David Epstein van Columbia University. ‘Maar voor je het weet is hij voor conservatieven een Democratische Bush. Dat is nu eenmaal politiek en ook een president Obama gaat daar niet meteen iets aan veranderen.’ © PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammer

PETER VERMAAS

Twee berichten waren voor CNN maandag breaking news. Het eerste ging over de Republikeinse senator Ted Stevens uit Alaska. Die was door een jury schuldig bevonden aan corruptie. Het andere bericht ging over de zangeres Jennifer Hudson. Tijdens de Democratische conventie had ze het volkslied ten gehore gebracht, nu was haar halve familie vermoord. Alle kabelzenders pakten groot uit.

Waar was het nieuws over de ‘verijdelde moordaanslag’ op Barack Obama? Over de skinheads uit Tennessee die eerst 88 gekleurde Amerikanen wilden doodschieten, er vervolgens veertien wilden onthoofden en dan in één moeite door de Democratische presidentskandidaat zouden omleggen?

Het bericht was bijna te bizar om serieus te nemen. De gearresteerde adolescenten zouden, volgens het politierapport, ook zelf hebben onderkend dat de kans nogal klein was dat ze het eerste deel van hun missie zelf ongeschonden zouden volbrengen. In Tennessee zouden ze Obama de komende dagen bovendien niet zijn tegengekomen, want zelfs onder het huidige gesternte valt voor Democraten in die staat bij de verkiezingen weinig te halen. Maar veel Nederlandse media trokken alle registers open: ‘Skinheads wilden Obama vermoorden’, kopte de Volkskrant. ‘Moordcomplot tegen Obama ontmaskerd’, ronkte Nova.

Onderwierpen Amerikaanse tv-zenders en grote kranten als The New York Times en USA Today zich aan zelfcensuur om potentiële moordenaars niet op een idee brengen? Of was het inderdaad non-nieuws, een variatie op een oud thema, dat in een eenkolommertje weggezet kon worden? Het was niet de eerste keer dat een complot tegen Obama aan het licht was gebracht – zoals in de Verenigde Staten met enige regelmaat complotten of doodsbedreigingen worden blootgelegd tegen bijna iedere publieke ambtsdrager.

Of zou het idee van een moordaanslag op de Messias uit Illinois, de man die de eerste gekleurde president van de Verenigde Staten kan worden, juist onze diepste angst belichamen? Hoe vaak niet hebben Nederlandse media (ook dit blad) tijdens de Democratische voorverkiezingen gekleurde taxichauffeurs aan het woord gelaten die beweerden uit angst voor een moordaanslag veilig op Hillary te stemmen? Hun getuigenissen refereerden aan alle mogelijke verwrongen percepties die we in Europa van de Verenigde Staten hebben: geïnstitutionaliseerd racisme, alom aanwezige Ku Klux Klan en multiculturalisme dat niet werken kan. Steeds weer die verwijzing naar de in 1968 geliquideerde Martin Luther King, maar nooit naar onze recentere politieke moord – die op de kale Messias uit Rotterdam.

In Nederland is Obama zwarter dan in Amerika zelf. In de VS werd hij pas een Afro-Amerikaanse kandidaat toen Bill Clinton na de Democratische voorverkiezing in South Carolina een smerige vergelijking maakte met het eerdere succes van dominee Jesse Jackson daar, bij ons is hij al vanaf zijn eerste optredens de-zwarte-man-die-president-wil-worden. Is dat omdat Amerikanen politiek correcter zijn? Zijn Nederlanders racistischer? Geen Amerikaan die de historische waarde van de verkiezing van Obama tot Democratische kandidaat miskende, maar het was de Nederlandse publieke omroep die voor de berichtgeving een speciaal programma inlaste, dat godbetert gepresenteerd werd door de multiculti-anchors Prem Radhakishun en Jörgen Raymann.

Het is alsof we niet willen geloven dat Amerikanen in staat zijn om iemand met een andere huidskleur en een exotische naam tot hun leider te verkiezen. Terwijl, hoe racistisch sommige streken van Amerika ook mogen zijn, gewone Amerikanen in het dagelijks leven vaak meer uitheemse contacten hebben dan de gemiddelde Nederlander. Afro-Amerikanen en verse immigranten met de meest onverstaanbare accenten werken in de hoogste functies bij overheid en bedrijfsleven – en niet louter dankzij positieve discriminatie. Het bij ons afgeschreven multiculturalisme is in de Verenigde Staten springlevend.

Maar terwijl we aan de ene kant de eeuwig optimistische Amerikanen niet in staat achten te kiezen voor de betere kandidaat of we er somberend van uitgaan dat die kandidaat het niet tot de eindstreep zal halen, hebben we Obama paradoxaal genoeg al maanden geleden op het schild gehesen als de onvermijdelijke winnaar. Dat Amerikanen na acht jaar Republikeins wanbeleid met John McCain opnieuw een Republikein zouden kiezen, gaat het Europese bevattingsvermogen evenzeer te boven.

Toch is Obama pas op de golven van de economische malaise daadwerkelijk op zijn Republikeinse tegenstrever gaan uitlopen. Veel kiezers keken domweg naar wat de man voorstaat, en dan blijkt Obama in de plaatselijke context een tamelijk linksdraaiende etatist, waarmee centrumrechts en libertair Amerika in eerdere verkiezingen al genadeloos afrekenden. Natuurlijk zijn er kiezers die zeggen problemen met zijn huidskleur te hebben, maar dat is gezien de resultaten in de voorverkiezingen een minderheid. Nu de crisis dieper klieft dan eerder gedacht, is de ideologie op een zijspoor gekomen en telt nog slechts welke kandidaat het best is voor de eigen

portemonnee.

In Europa had Obama de verkiezingen maanden geleden al gewonnen, maar de vraag of hij voor Europa de meest ideale president zou zijn is niet gesteld. Hij kan het aanzien van de Verenigde Staten veranderen, wat na acht jaar Bush geen slecht idee is, maar in de eerste plaats is hij een kandidaat voor binnenlands gebruik met een neiging naar isolationisme en handelsprotectionisme dat Europeanen normaal gesproken nogal zwaar op de maag ligt. Met het enthousiasme voor Obama hopen we op een soort mirakel in het gidsland dat we even hard wantrouwen als adoreren. We hopen ook op iets wat in Nederland nog niet binnen handbereik ligt. De veelgehoorde vergelijking met Ahmed Aboutaleb, de benoemde burgemeester van Rotterdam, gaat tenslotte mank. Als Obama dinsdag wint, dan is dat omdat de witte kiezer in meerderheid op hem gestemd heeft. © PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammer

DOOR PETER VERMAAS

NEW YORK – De machtigste man van de Verenigde Staten is niet altijd de president. Tot in detail schrijven de Nederlandse kranten over de verkiezingsrace, maar wie Anthony McLeod Kennedy is, zal de gemiddelde krantenlezer vooralsnog niet hebben meegekregen. Kennedy is sinds 1988 lid van het Hooggerechtshof en was de laatste jaren bij vrijwel iedere gevoelige uitspraak van het hof doorslaggevend. ‘Flipper’ wordt hij wel genoemd: zijn stem was bij de beslissingen in 2007 en 2008 steeds de vijfde, de swing vote, die in het negen leden tellende hoogste wetsprekende orgaan van de VS bepaalde wat de uitkomst van een dispuut werd.

Dan weer stemde hij mee met de vier overwegend progressieve leden van het hof, dan weer met de vier conservatieve leden. Zo hield de door Ronald Reagan aangestelde rechter een paar maanden geleden het voornemen van de staat Louisiana tegen om de doodstraf niet alleen van toepassing te verklaren op moordenaars, maar ook op kinderverkrachters. Met dat besluit stond hij aan de zijde van progressieve collega’s als Ruth Ginsburg en Stephen Breyer, beiden benoemd door de Democraat Bill Clinton. Maar vorig jaar stemde Kennedy mee met onder anderen de door George W. Bush benoemde rechters John Roberts en Samuel Alito toen een verbod op late abortus opnieuw bekrachtigd werd. En om nog eens een spraakmakend besluit te noemen: in 2000 was het Kennedy die ervoor zorgde dat Florida de hertelling van de stemmen voor de presidentsverkiezingen staakte, waarmee niet Al Gore maar George W. Bush president werd.

‘De kant die Kennedy op gaat, is de kant die Amerika op gaat’, concludeerde het tijdschrift The New Republic met reden.

De gematigde Kennedy (geen telg van de beroemde politieke familie) is 72 jaar oud en maakt een tamelijk dynamische indruk. Maar terwijl aan de conservatieve kant van de juridische scheidslijn de gemiddelde leeftijd van de rechters, vooral dankzij Bush’ recente benoemingen, gemiddeld op 61 jaar ligt, is dit aan de meer progressieve kant liefst 76 jaar. Vooral aan die zijde zullen de komende vier jaar, tijdens een presidentschap van Barack Obama of John McCain, rechters vervangen moeten worden. Ofwel omdat de voor het leven gekozen juristen komen te overlijden, ofwel omdat ze zich vrijwillig terugtrekken.

De Democraten hebben wat dat betreft het meest te verliezen: als Obama president wordt, kan hij het huidige evenwicht bestendigen, waarmee de rol van Anthony Kennedy als ultieme beslisser in stand blijft. Rechtsgeleerden houden er rekening mee dat drie oudere progressieve rechters bij een Democratisch presidentschap (en een Democratische meerderheid in de Senaat) snel hun vertrek zullen aankondigen, teneinde Obama gelijkgestemde opvolgers te laten benoemen. Maar als Obama toch nog een misstap maakt of de smear campaigns van John McCain en Sarah Palin opeens groot succes blijken te hebben, dan wacht liberaal Amerika donkere tijden. De volgende president zal de 88-jarige John Paul Stevens en de 75-jarige Ginsburg vrijwel zeker moeten vervangen.

Toen kiezers de Democratische presidentskandidaat John Kerry in 2004 vroegen waarom ze tegen Bush moesten zijn, antwoordde hij steevast: ‘Ik heb drie woorden voor u: The Supreme Court.’ En met die boodschap heeft de op andere fronten destijds weinig succesvolle senator gelijk gekregen: George Bush heeft niet lang na zijn herverkiezing met chief justice John Roberts (53) en met rechter Sam Alito (58) het Hooggerechtshof voor lange tijd naar zijn hand gezet. Roberts en Alito zijn niet gewoon conservatief, maar zelfs binnen de Republikeinse partij onversneden reactionair. Meestal kiezen presidenten kandidaten die zonder al te veel problemen op consensus in de Senaat kunnen rekenen, met als gevolg dat de Republikein Gerald Ford met de keus voor Stevens in 1975 uiteindelijk een van de meest liberale rechters aanstelde en de oude Bush in David Souter ook niet een echte conservatief benoemde. Maar George W. Bush, die al tijdens zijn verkiezingscampagnes streed tegen ‘activistische rechters’ – codetaal voor rechters die voor het recht op abortus zijn – vond dat met een in meerderheid Republikeinse Senaat niet zo nodig.

Barack Obama, die zelf constitutioneel recht doceerde aan de Universiteit van Chicago, stemde in de Senaat tegen beide benoemingen, John McCain stemde voor. De Republikeinse presidentskandidaat heeft in een vroeg stadium van de campagne laten weten dat hij Bush’ contrarevolutie in het Hooggerechtshof als president zal voortzetten en ‘rechters als Roberts en Alito’ zal aanstellen. Volgens zijn goede vriend senator Arlen Specter is McCain weliswaar ‘nooit echt in rechters geïnteresseerd geweest’, maar wilde hij met zijn toezegging vooral de conservatieve christenen tegemoet treden.

De benoeming van de twee rechters wordt door de meest conservatieve vleugel van de Republikeinse partij en christian right gezien als Bush’ grootste succes. Tijdens de conventie waar John McCain afgelopen zomer tot presidentskandidaat werd verkozen, was de mateloos impopulaire president hoegenaamd afwezig: dolblij waren campagnemanagers dat hij wegens orkaangevaar aan de golfkust het partijfeestje aan zich voorbij liet gaan. Maar veel Republikeinen lieten in Saint Paul, Minnesota, wel merken waar ze de president het meest dankbaar voor waren. Op buttons die honderden congresgangers op hun revers droegen stond ‘Thanks, W’, met daaronder foto’s van Roberts en Alito. Ook bij campagnebijeenkomsten van McCain en Palin worden deze buttons met grote regelmaat gesignaleerd.

De kwesties waarmee het Hooggerechtshof zich bezighoudt, raken aan het hart van de cultural wars die Amerika nu al zo lang in de greep heeft. Met de benoeming van Roberts en Alito verzekerde Bush zich voor de komende jaren van rechters die niet alleen individueel wapenbezit hoog in het vaandel hebben, maar ook fel tegenstander zijn van het door een liberaler hof in 1973 geaccepteerde recht op abortus.

Amerika bestaat uit ‘twee naties in oorlog’, schreef de prominente pro life-activist Richard John Neuhaus vorige week op de website LifeNews.com. Het ene deel van het land zou zich volgens hem concentreren op rechten en wetten, het andere deel op wat goed is en wat fout. Het ene deel ziet de wet als een machtsinstrument, het andere als een instrument om ‘een morele orde zoals weerspiegeld in een grondwet te bevestigen’. En geen andere kwestie, schrijft Neuhaus, is hierbij essentiëler dan de vraag of abortus legaal moet zijn. ‘Het gaat over het wezen van menselijk leven en gemeenschap.’ Op dat thema heeft het Hooggerechtshof, vindt hij, ‘keer op keer zijn autoriteit en daarmee onze constitutionele orde te grabbel gegooid’. En, benadrukt hij voor de zekerheid in zijn bijdrage: ondanks alle christelijke retoriek is Obama in alle opzichten pro choice en een ‘abortus extremist’ en kan McCain bogen op een stemgedrag dat consistent pro life is. (Wat overigens niet helemaal klopt, want anders dan George Bush is McCain wél voor het gebruik van embryo’s voor stamcelonderzoek.)

Maar terwijl de strijd tussen Republikeinen en Democraten over het recht op leven bij de laatste twee presidentsverkiezingen een centrale rol in de campagne speelde, leek het gevoelige thema met de financiële crisis, de oorlog in Irak en Obama’s roep om verandering deze keer ietwat ondergesneeuwd te raken. Door de keuze voor Sarah Palin als running mate heeft McCain niettemin een boodschap willen afgeven aan de bezorgde conservatieve Bush-stemmers. Veel rigoureuzer had dat niet gekund: Palin is zelfs tegen abortus bij incest of na verkrachting.

Afgelopen week kwam daar tijdens het laatste presidentiële debat verandering in. CBS-moderator Bob Schieffer vroeg McCain en Obama of ze als president rechters zouden benoemen die op het gebied van abortus op hun lijn zitten. McCain mocht eerst antwoorden en verklaarde dat hij inderdaad ‘Roe v. Wade’, het besluit over abortus uit 1973, wilde herroepen, maar dat hij rechters niet op grond van een ‘lakmoesproef’ over abortus zou willen aanstellen.

Dat was een voorzichtig antwoord dat Democraten nauwelijks gerust kon stellen. Maar nu dankzij het debat abortus en de religieus-culturele waterscheiding tussen rode (Republikeinse) staten en blauwe (Democratische) staten alsnog expliciet campagnethema’s lijken te worden, heeft McCain meteen alle registers opengetrokken. Via zogenaamde robo-calls, computergestuurde telefoontjes, wordt potentiële kiezers in een aantal belangrijke staten ingewreven dat Obama met zijn dubieuze contacten in Chicago (dominee Wright, ‘terrorist’ Bill Ayers en witteboordencrimineel Tony Rezko) in het verleden geen gelukkige hand van kiezen heeft gehad. Waarom zou het Amerikaanse volk hem dan wél de benoeming van rechters moeten toevertrouwen?

Wat niet helpt is dat Obama liever zo min mogelijk over het Hooggerechtshof praat. Volgens zijn campagneadviseurs zal hij gematigde rechters aanstellen, geen onversneden linkse activisten. Dat verhaal past het best in de boodschap die Obama nu al ongeveer een jaar probeert over te brengen: als president zal hij een einde maken aan het gescheiden Amerika, aan het land van blauwe staten en rode staten en de culturele oorlogen die op zoveel fronten tegelijk gevoerd worden. Obama wil dat rechters ‘empathie’ hebben, zich kunnen inleven in gewone mensen, heeft hij wel eens gezegd. Waarop McCain direct terugsloeg met de constatering dat dit riekte naar die vermaledijde ‘activistische rechters’ waar Bush nu juist mee wilde afrekenen. In het debat van afgelopen week hield Obama het nog meer in het vage: een lid van het Hooggerechtshof moet volgens hem ‘de capaciteit hebben om de Amerikaanse bevolking eerlijkheid en rechtvaardigheid te brengen’.

Veel vager kan het niet. Maar geloof voor één keer John Kerry: die drie woorden, ‘The Supreme Court’, zijn in 2008 minstens zo belangrijk als in 2004. © PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammer

Moore is voorzitter van de afdeling Manhattan van de Libertarian Party, de Libertarische Partij die met lijsttrekker Bob Barr op 4 november deelneemt aan de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Door de financiële injectie van zevenhonderd miljard dollar voor de financiële sector en door het plan van de regering-Bush om zich met nog eens 250 miljard in banken en verzekeraars in te kopen, vinden de libertariërs eindelijk een luisterend oor voor hun aloude pleidooi van zo min mogelijk overheid, geen verkwisting van belastinggeld en ultieme vrijheid voor Amerikaanse staatsburgers.

Een serveerster loopt af en aan met borden ‘kip Kiev’, goulash en aardappelsoep, terwijl de libertariërs luisteren naar een econoom die ‘nieuwe perspectieven op de Great Depression’ geeft. Herbert Hoover, president tijdens de beurskrach in 1929, deed volgens de spreker, Dr. Doug MacKensie, ‘alles verkeerd wat hij verkeerd had kunnen doen door zich na de ineenstorting van de beurs zo extreem met de markten te bemoeien’. Hoover zette bijvoorbeeld de grote industrieën onder druk om hoge lonen aan arbeiders te blijven betalen, zodat die arbeiders geld konden blijven uitgeven en daarmee Amerika er bovenop zouden helpen. Maar dat was een vergissing, want juist daardoor gingen alleen maar méér bedrijven op de fles, legt MacKensie onder instemmend geknik uit.

De econoom trekt een snelle lijn naar de huidige economische toestand. Dat verzekeraar AIG uitgekocht werd, is voor hem en zijn medelibertariërs een gotspe. ‘Bedrijven die op de markt wanprestaties leveren, moeten daar niet voor beloond worden. Als AIG was omgevallen, dan was dat een les geweest voor andere bedrijven. Zo leren ze het nooit. Welk systeem werkt nou beter? Het private systeem dat falende bedrijven als AIG laat omvallen of de publieke sector die probeert dat soort mislukkingen overeind te houden?’

Niet veel vaker hadden de libertariërs in de verkiezingscampagnes zo’n grote rol als in 2008. Die begint met Ron Paul, lid van het Huis van Afgevaardigden namens het 14de district van Texas en in de jaren tachtig al eens lijsttrekker voor de libertariërs, die tijdens de Republikeinse voorverkiezingen een pleidooi hield voor het afschaffen van de inkomstenbelasting en de Federal Reserve (het systeem van centrale banken in de VS) en onder jonge kiezers een hype teweeg bracht met zijn kritiek op de ‘imperialistische’ oorlog in Irak. Paul was consequent in zijn anti-etatisme – de VS moeten uit de VN en de Navo, drugs en prostitutie kunnen gelegaliseerd worden – en haalde na een paar succesvolle filmpjes op YouTube miljoenen binnen voor zijn verder kansloze campagne.

Een groot deel van de aanhang van Paul heeft nu onderdak gevonden bij de Libertarian Party, al is lijsttrekker Bob Barr, een voormalig Congreslid uit Georgia, onvergelijkbaar met de stoïcijnse en charismatische Ron Paul. In een aantal belangrijke battleground states maakt Barr het niettemin vooral de Republikeinen behoorlijk lastig. In Ohio staat de libertarische kandidaat in sommige peilingen op meer dan 5 procent, in Colorado op 4,3, in Florida op 3,7 en in Virginia op 3,7 procent. Marginaal natuurlijk, maar genoeg om John McCain van de uiteindelijke winst af te houden, net zoals de Groenen-kandidaat Ralph Nader in 2000 voorkwam dat Al Gore president werd.

Hoewel libertariërs met hun vrijheidsfundamentalisme dichter bij de Republikeinen liggen dan bij de Democraten, maakt de New Yorkse afdeling van de partij zich daarover vooralsnog geen zorgen. Financieel analist ‘Mark’, die niet met zijn achternaam geciteerd wil worden, geeft vanachter zijn fles Oekraïens bier toe dat een stem op Barr louter een principiële is. ‘In onze unie van verenigde staten is niets belangrijker dan je stemrecht – daar zijn mensen voor gestorven. Dat moet je niet verkwisten’, begint hij plechtstatig. ‘Maar als ik in Ohio zou wonen, zou ik het wel moeilijk hebben. Omdat hier in New York Barack Obama zonder probleem zal winnen, kan ik zonder probleem op de Libertarische Partij stemmen. Maar ik weet: een derde-partijkandidatuur is altijd lastig. En Bob Barr zal geen president worden.’

© Peter Vermaas / De Groene Amsterdammer

DOOR PETER VERMAAS

NEW YORK – Niet alleen de bankiers en handelaars van Wall Street zijn het spoor even bijster. De Republikeinse presidentskandidaat John McCain wilde nog maar drie weken geleden de verkiezingscampagnes stilleggen om met Democraten in Washington te onderhandelen over de financiële injectie van zevenhonderd miljard dollar, die niet alleen volgens minister van Financiën Hank Paulson, maar ook volgens Barack Obama én John McCain zelf hoogstnoodzakelijk was. McCain dreigde niet deel te nemen aan het eerste verkiezingsdebat met zijn Democratische tegenstrever omdat ’s lands economie hem hard nodig had. In Washington zou hij laten zien dat zijn jarenlange ervaring onontbeerlijk was om de deal te maken en daarmee de economie te redden.

Inmiddels heeft de bailout voor McCain afgedaan. In een poging zijn campagne uit het moeras te trekken, veegde hij afgelopen maandag tijdens een speech in Virginia Beach de vloer aan met de miljardeningreep waarmee hij anderhalve week eerder manmoedig instemde. Als president, beloofde McCain zijn toehoorders, zal hij niet zevenhonderd miljard ‘van jullie geld uitgeven om slechts de bankiers van Wall Street en de handelaren die ons in deze rotzooi gebracht hebben uit te kopen’. ‘Ik ga ervoor zorgen’, ronkte hij met running mate Sarah Palin aan zijn zijde, ‘dat we aandacht krijgen voor de mensen die door de excessen van Wall Street en Washington geruïneerd zijn.’

Virginia is op het moment een van de felst bestreden staten in de race om het presidentschap. Sinds 1964 heeft geen Democraat in de staat van fabrieksarbeiders, veteranen, overheidsambtenaren en conservatieve christenen gewonnen. Maar in de laatste peilingen staat Barack Obama er op een gemiddelde voorsprong van 6,3 procent. Om de verkiezingen te winnen, moet McCain ten minste deze staat binnenslepen. De hele maandag was daarom gereserveerd om de kiezers aan gene zijde van de Potomac-rivier voor McCain en Palin te winnen. En zonder helder plan voor de economie gaat dat niet lukken, realiseerde de campagne zich.

Daarom liet McCain weten als president ongezonde hypotheken te zullen opkopen, zodat mensen in hun onder gunstiger gesternte aangeschafte huizen kunnen blijven wonen. Dat dat boven op de miljarden van Paulson vele nieuwe miljarden dollars kost, vertelde hij er voor het gemak niet bij. Zonder met zijn ogen te knipperen hield hij zijn aanhangers in de volgende zin van zijn toespraak zelfs voor dat hij de presidentskandidaat is die de overheidsuitgaven voor eens en voor altijd zal verlagen, zoals Republikeinen dat sinds jaar en dag gedaan zouden hebben.

Dat is op zijn minst een dubbele boodschap. Maar McCain zit dan ook in een lastig parket. Zijn campagne is door de crash op de financiële markten verder in de problemen geraakt. De senator uit Arizona was voor de Republikeinen de ideale kandidaat voor een verkiezingsstrijd die zou gaan over internationale ontwikkelingen, over de oorlog in Irak en over terrorisme. Een terroristische aanslag vlak voor de verkiezingen was voor McCain mooi meegenomen of zou althans ‘een groot voordeel’ opleveren, meende een van zijn adviseurs zelfs in een onbewaakt ogenblik. Oorlogsheld McCain ging tenslotte de campagnes in met het ijzersterke motto liever een verkiezing te verliezen dan een oorlog.

Nu de oorlog en het buitenland op een zijspoor zijn beland, houdt de steun voor McCain in de opiniepeilingen bijkans gelijke tred met de fluctuaties van de Dow-Jonesindex. Volgens James Carville, de Democratische strateeg die met het te vaak geciteerde maar accurate devies ‘It’s the economy, stupid’ in 1992 de verkiezingen voor Bill Clinton won, kan Obama de winst in november niet meer ontgaan. Het ís de economie en de kiezers associëren het wangedrag op Wall Street meer met Republikeinen dan met Democraten. Daar komt bij dat McCain in het verleden twee keer heeft toegegeven van economische kwesties geen sjoege te hebben. Tot half september hield hij in zijn toespraken bovendien vol dat de ‘fundamenten van de Amerikaanse economie’ sterk zijn. Als hij over de economie zou blijven praten, erkende een onhandige campagnemedewerker onlangs, zullen de Republikeinen geheid verliezen.

Een groot deel van de natuurlijke achterban van zijn partij joeg McCain de afgelopen drie weken al tegen zich in het harnas door vóór de bailout van Paulson en Bush te stemmen. ‘Dit is het begin van socialistisch Amerika’, fulmineerde de conservatieve financieel commentator (en acteur) Ben Stein in The Washington Times namens de onwankelbare gelovigen in Milton Friedmans laissez faire. Ook een aantal prominente Republikeinse collega’s, zoals Chuck Grassley uit Iowa en Richard Shelby uit Alabama, beiden lang actief in financiële commissies van de Senaat, keerde zich in felle bewoordingen tégen het overheidsingrijpen van de regering-Bush in de markten en distantieerde zich van McCains steun daaraan.

Het verhaal van Barack Obama dat de Republikeinen verantwoordelijk zijn voor de financiële crisis gaat er ondertussen in als zoete koek. Of dat verhaal nu klopt of niet. Het Britse tijdschrift The Spectator maakte vorige maand al aannemelijk dat de (Democratische) regering van Bill Clinton in een goedbedoelde poging het eigenhuisbezit te vergroten wel erg gammele hypotheken heeft toegestaan. In zijn laatste boek Bad Money laat de voormalige Republikeinse strateeg Kevin Phillips bovendien zien dat vooral de laatste vijftien jaar lobbyisten en bestuurders van bedrijven uit de financiële sector steeds dichter tegen de Democraten aan schurken. Terwijl Republikeinen in de jaren tachtig de retoriek van zelfregulerende ‘efficiënte markten’ hanteerden en de Democraten in de jaren negentig zich in hun verkiezingspraatjes van de graaicultuur op de financiële markten distantieerden, gingen beide partijen gelijk op met bailouts van banken, verzekeraars en industrieën, schrijft Phillips.

Het ‘Wall Street-socialisme’ is volgens Phillips van alle tijden, maar het zijn de Republikeinen die er door hun lang bezongen mantra van kleinere overheid, deregulering en kostenbeperking het meest op worden aangesproken. En in combinatie met de grootste publieke én private schuld ooit, heeft John McCain dezer dagen heel wat uit te leggen. ‘De fundamenten van de economie zijn namelijk allesbehalve sterk’, zegt Phillips in reactie op de Republikeinse presidentskandidaat. McCain ziet ondertussen uit naar de dag dat hij weer over het terrorisme mag spreken. © PETER VERMAAS / De Groene Amsterdammer