Dromen van verenigd Afrika (De Groene Amsterdammer, 9 juli 2004)

De leiders bijeen

Deze week komen in Ethiopië de leiders van de lidstaten van de Afrikaanse Unie bijeen. Ondanks de grote ambities kost het de landen nog altijd veel moeite elkaar op democratische ontsporingen aan te spreken.

DOOR Peter Vermaas

ADDIS ABEBA – De fonteinen in de hoofdstad van Ethiopië doen het weer. Net als in de dagen van de keizer. Parkjes zijn aangeharkt en stoepranden keurig zwart-wit geverfd. De vlaggen van de 53 lidstaten van de Afrikaanse Unie (AU) wapperen langs de wegen die het Sheraton Hotel, het Hilton en het conferentiecentrum van de VN met elkaar verbinden. Voor één week is Addis Abeba het centrum van de wereld. Of op z’n minst van Afrika.

Vele honderden afgevaardigden en waarnemers zoeken dinsdagochtend hun weg als in de grote zaal AU-Commissievoorzitter Konare het woord neemt voor de openingsceremonie. Het leeuwendeel van de aanwezigen verschijnt in donker driedelig westerse snit, de voormalige president van Mali draagt zoals gebruikelijk een traditionele witte jurk. Dit luistert nauw, bij de Afrikaanse Unie. De Libische leider Kadafi dankt volgens het maandblad New African een groot deel van zijn populariteit op het continent aan zijn Afrikaanse of tenminste onconventionele outfit. Maar Kadafi is er niet. Zijn pogingen om het hoofdkwartier van de AU of het eerder dit jaar opgerichte pan-Afrikaanse parlement in de Libische hoofdstad Tripoli gevestigd te krijgen, zijn gestrand. Na enkele memorabele optredens tijdens eerdere topontmoetingen – waarbij hij zijn tentenkamp opsloeg in de tuinen nabij het zwembad van het Sheraton – laat hij de top van Afrikaanse leiders deze keer aan zich voorbij gaan. «Maar wanneer voorzitter Konare spreekt, dan weet je meteen hoe Kadafi erover denkt», oordeelt een afgevaar digde uit Ivoorkust in de wandelgangen. Konare en Kadafi hebben al jaren goed contact en zijn voorstander van nóg intensievere samenwerking in Afrika.

Consequent spreekt Konare in zijn openingstoespraak over «het land Afrika». Hij droomt van een verenigd Afrika, naar het model van de Verenigde Staten of de voormalige Sovjet-Unie. Dit was in feite ook wat de Ghanese president Kwame Nkrumah voor ogen stond toen hij in 1957 als leider van het eerste onafhankelijk geworden land in Afrika ten zuiden van de Sahara aan de basis stond van de Organisatie van Afrikaanse Eenheid (OAE). Hij wilde een Verenigde Staten van Afrika en vooral geen halfzachte louter economische samenwerking zoals de Europese Unie die kende.

De OAE werd een tamelijk tandeloos discussiegezelschap met de voornaamste constante dat het kritiek op corrupte of desintegrerende lidstaten voor zich hield. Het ene na het andere actieplan werd gepresenteerd om de welvaart op het armste continent te verbeteren. Maar één blik op de parade dictators die tijdens topontmoetingen van de OAE voorbij kwam, en het was iedere waarnemer duidelijk dat van de goede voornemens weinig terecht zou komen. De Poolse journalist Ryszard Kapuscinski beschrijft in zijn boek The Emperor een van die OAE-bijeenkomsten in Addis Abeba. Het banket dat de Ethiopische keizer Haile Selassi voor hen had aangericht, moest voortijdig worden gestaakt omdat een aanzienlijk deel van de staatshoofden en regeringsleiders liever naar huis ging om het gevaar van weer een nieuwe coup te keren.

De tegenwoordige Kwame Nkrumah heet Thabo Mbeki. De Zuid-Afrikaanse president gelooft in een «Afrikaanse renaissance», en de omvorming van de OAE tot een Afrikaanse Unie is deel van zijn project. Toen hiertoe in 1999 werd besloten, is bewust wél de EU tot voorbeeld genomen — met alle bijbehorende ongemakken. Sinds drie jaar kent de AU een dagelijks bestuur met commissarissen uit de verschillende lidstaten, terwijl het voorzitterschap van de Unie als geheel rouleert onder de landen. Commissievoorzitter Konare hamert op meer centrale macht bij de Commissie (en de ontwikkeling naar de Verenigde Staten van Afrika hoort daarbij), terwijl de Mozambikaanse president Joaquim Chissano, die deze week het voorzitterschap van de Unie overdraagt aan zijn Nigeriaanse collega Obasanjo, de macht bij de lidstaten wil houden.

De AU heeft het non-interventieprincipe van de OAE laten varen, richtte een Veiligheidsraad op en werkt aan een paraat leger dat bij grote ontsporingen kan ingrijpen. Inmid dels zijn in Burundi AU-vredestroepen gestationeerd en wordt gewerkt aan een missie naar de west-Soedanese provincie Darfur. Het door de organisatie omarmde «peer review mechanism», als onderdeel van een plan voor economische ontwikkeling van het continent Nepad, moet landen die het met de mensenrechten of de democratie niet zo nauw nemen tot de orde kunnen roepen. Maar terwijl in de wereld de meeste blikken gericht zijn op het desintegrerende Zimbabwe van president Mugabe hebben de leiders van de AU zich tot nu toe vooral ledig gehouden met minder controversiële onlusten. Met veel ceremonieel bewerkstelligde Mbeki namens de AU een vredesdeal voor de Comoren, een eilandengroep voor de oostkust van het continent terwijl het conflict in Zimbabwe met fluwelen handschoen wordt aangepakt.

Na Konare krijgt Kofi Annan het woord. De secretaris-generaal van de VN, juist terug uit Darfur, prijst de «democratische geest» die zich van Afrika vaardig heeft gemaakt. Een aanzienlijk deel van de aanwezige presidenten is via democratische verkiezingen aan de macht gekomen. Toch, zegt hij, zijn er nog altijd Afrikaanse presidenten die de grondwet aanpassen om in het zadel te kunnen blijven. Ook zoiets zou besproken moeten worden.

Een huivering gaat door de zaal. De blikken richten zich op Mugabe en op zijn Namibische evenknie Sam Nujoma, die deze ochtend symbolisch hand in hand het conferentiecentrum kwamen binnenschrijden. Maar bijna iedereen applaudisseert. Ook de Oegandese president Museveni, die zelf druk doende is de grondwet aan te passen teneinde een derde termijn als president mogelijk te maken. «Enkelen van ons zullen wel gevoeld hebben op wie hij zich richtte toen hij het had over hen die niet de juiste weg volgen», lacht scheidend voorzitter Joaquim Chissano als Annan het spreekgestoelte verlaat. «Maar wij accepteren dit. Het is de bedoeling dat we naar elkaar wijzen.» Dat Kofi Annan als secretaris-generaal van de VN een buitenstaander is, laat Chissano voor het gemak onvermeld.

© Peter Vermaas / De Groene Amsterdammer

Advertisements

About this entry