JPII, de radicaal (OnzeWereld, mei 2005)

In arme landen wordt hij nog steeds aanbeden, de overleden paus Johannes Paulus II. Wat was zijn meerwaarde daar, behalve kerkvader zijn? Een portret van de man die inspireerde tot verzet tegen mijnbouw.

DOOR PETER VERMAAS

De banden tussen Johannes Paulus II en het Zuiden waren nauw. De op 2 april overleden paus had zijn uitverkiezing in 1978 deels te danken aan de effectieve derdewereldlobby van de Braziliaanse kardinaal Lorscheider. Deze man was hoopvol gestemd over de Poolse geestelijke. JPII had de last van een onderdrukkend regime aan den lijve ondervonden en zou daardoor wellicht heldere gedachten hebben over een praktischer aanpak van sociale en politieke onrechtvaardigheid, in lijn met de in die tijd populaire, op marxistische maatschappijanalyse geïnspireerde ‘bevrijdingstheologie’. Lorscheider liet bij het conclaaf van 1978 expliciet weten op zoek te zijn naar ‘een goede herder, ontvankelijk voor sociale vraagstukken’. Bovendien, zei hij indertijd, ‘zouden regelmatige bezoeken van de paus aan de verschillende continenten zinvol zijn’.

Dat heeft hij geweten. Met zijn 104 buitenlandse reizen heeft paus Johannes Paulus II meer airmiles verzameld dan al zijn voorgangers bij elkaar. Zijn eerste trip ging, in januari 1979, naar de Derde Wereld. Meer precies: naar de Dominicaanse Republiek en Mexico. Een regio waar de katholieke kerk zonder enig voorbehoud springlevend is. Terwijl de Mexicaanse machthebbers niet echt op het pausbezoek zaten te wachten en hem op het vliegveld met een sobere ontvangst onthaalden, kwamen miljoenen gelovigen hun huizen uit om de paus op zijn tocht door Mexico-Stad toe te juichen. ‘De cultus rond zijn persoonlijkheid, waarop het pausdom van Johannes Paulus II zou gedijen’, schrijven Carl Bernstein en Marco Politi in hun gezaghebbende biografie Zijne Heiligheid, ‘werd geboren tijdens zijn zegetocht door Mexico’. Maar hier in Mexico liet de nieuwe paus meteen weten dat kardinaal Lorscheider zich vergist had: van de bevrijdingstheologie moest hij niets hebben. ‘Deze opvatting over een politieke Jezus, een revolutionair, het subversief element uit Nazareth, valt niet te verenigen met de kerkelijke leerstellingen’, zei de paus.

Vele reizen zouden volgen. Door Afrika, door Azië, door het Midden-Oosten en steeds ook weer door Latijns Amerika. ‘De paus wijdde vrijwel al zijn tijd als kerkleider aan de strijd voor vrede, het gevecht voor sociale rechtvaardigheid, het gevecht tegen het lijden, het gevecht tegen honger en tegen armoede’, memoreerde de diep geraakte Braziliaanse president Lula da Sila na het overlijden van de kerkvader. Lula memoreerde de eerste ontmoeting die hij in 1980 met de paus had. Zelf was hij toen nog een beklagenswaardig vakbondsleider in een land dat zuchtte onder militaire dictatuur. ‘Het was niet gebruikelijk dat een autoriteit als de paus iemand ontving die vervolgd werd door het militair regime.’

Modern jasje

Door in de derde wereld zijn gezicht te laten zien, zegt Victor Scheffers van de katholieke vredesorganisatie Justitia et Pax, toonde de paus zich solidair met de arme bevolking. ‘Johannes Paulus II kende de wereld, terwijl veel van zijn voorgangers twee keer per jaar in het openbaar verschenen om de zegen over de stad en de wereld te geven, en de rest van de tijd weer veilig opgeborgen waren in het Vaticaan. Deze paus maakte de gelovigen ervan bewust dat ze macht hebben, dat ze zelf een instrument zijn bij de verandering van hun moeilijke situatie. Die boodschap heeft hij eerst en vooral in Polen verkondigd, maar daarna overal in de wereld verspreid. Armoede is iets wat mensen treft, schrijft hij in de encycliek Sollicitudo Rei Socialis, maar ook iets waaraan ze zelf iets kunnen doen.’

Het is deze encycliek uit 1987, betogen Vaticaan-watchers met hart voor internationale samenwerking, die bepalend is geweest voor het pontificaat van Johannes Paulus II. Oud-directeur Hans Kruijssen van de katholieke hulporganisatie Cordaid: ‘In feite herhaalt hij hierin wat in de jaren zestig door Paulus VI werd opgeschreven en het begin vormde van hulporganisaties als Vastenactie. Maar hij maakte de boodschap veel krachtiger en goot alles in een modern jasje. In de jaren zestig kon je nog zeggen dat het bouwen van scholen het belangrijkst was, in de jaren tachtig gaat het meer om processen van mensen. Het is een absolute schande dat mensen in armoede moeten leven, betoogde de paus. Door daar een zware nadruk op te leggen heeft hij een zeer positieve bijdrage geleverd aan het denken over internationale solidariteit.’

Dat bevestigt NCDO-voorzitter en CDA-senator Jos van Gennip. Hij roemt de ‘enorme inzet voor de armen’ van Johannes Paulus II en wijst erop dat het Vaticaan een ‘centrale kracht’ is geweest bij het totstandkomen van de millenniumdoelstellingen van de Verenigde Naties in ‘jubeljaar’ 2000. Van Gennip: ‘Uit de encyclieken van deze paus spreekt een zeer krachtige boodschap tegen het ongebreideld kapitalisme, voor een andere globale markteconomie.’

Avant la lettre

JPII als andersglobalist avant la lettre? Jazeker. Wie er oog voor had, heeft tijdens de afgelopen 26 jaar een radicale kerkleider gezien. Theoloog Mario Coolen, medewerker van Solidaridad en Guatemala-deskundige, hield zich daaraan vast. ‘Als je de documenten van de paus probeert te vertalen naar concreet beleid’, zegt hij, ‘dan zet je Latijns Amerika volkomen op zijn kop. Een groot deel van de bevolking van Midden-Amerika leeft illegaal in de Verenigde Staten, omdat er in eigen land, als gevolg van het economisch model dat door internationale instellingen is opgelegd, geen werk is. De paus heeft geschreven over het recht van mensen om te leven en te werken op de plek waar ze geboren zijn, over landbezit en het recht van kleine boeren op grond. Dat betekent niet anders dan dat hij het beleid van de Wereldbank en het Internationaal-Monetair Fonds verwerpt’, zegt Coolen. ‘Niet de economie heeft de eerste rechten, maar mensen staan centraal en bij het opbouwen van een economie moet je daar rekening mee houden omdat anders de zaak ontspoort.’

Vooral kardinaal Oscar Rodriguez van Honduras, door Johannes Paulus II benoemd, viel de laatste jaren op door een uitgesproken uitleg van het pauselijk woord. Het geweld van repressieve dictaturen in Latijns-Amerika is volgens hem in de jaren negentig overgenomen door de internationale financiële instellingen. Voor de bisschoppen van Guatemala, vervolgt Mario Coolen, waren de teksten van de paus aanleiding om zich te verzetten tegen door de Wereldbank gesteunde mijnbouwprojecten. Bisschop Ramazini van San Marcos werd hierdoor met de dood bedreigd.

Wat dat betreft is er sinds de jaren zeventig en tachtig, toen in El Salvador de progressieve bisschop Oscar Romero werd vermoord, niet veel veranderd, zegt Coolen. ‘Het is alsof het onderdrukkende stramien binnen een globaliserende context wordt geplaatst. Maar omdat wij deel zijn van de Wereldbank, zijn we er nu ook zelf bij betrokken. Dat plaatst ons engagement in een reëler karakter dan 25 jaar geleden.’

Het radicalisme van de rooms-katholieke Kerk in Zuid- en Midden-Amerika heeft niet altijd op evenveel steun vanuit het Vaticaan kunnen rekenen. Aan het begin van zijn pontificaat heeft Johannes Paulus II zich juist in deze regio een aantal keren grondig vergaloppeerd. Zo veroordeelde hij in 1983, onder invloed van de Amerikaanse president Reagan, de in derdewereldkringen populaire linkse junta in Nicaragua. Deze Sandinistische militairen had de bijna veertigjarige Somoza-dynastie verdreven. ‘Tussen het christendom en de revolutie bestaat geen tegenstrijdigheid’, vonden de aanhangers van de sandinisten. Verschillende prominente geestelijken speelden daarom een rol bij het regime. De sociale plannen van de junta waren behoorlijk ambitieus en geheel in lijn met de latere pauselijke encycliek. Maar de bevrijdingstheologie, waarin de clerus de revolutie predikte, bleek opnieuw niet aan de paus besteed. Junta-minister en priester Ernesto Cardenal, die bij het bezoek in 1983 rekende op de zegen van de paus, kreeg nul op het rekest.

Typisch Hollands

Vóór alles wilde deze paus uit Polen het socialisme bestrijden, vergoelijkt de progressieve Salvadoraanse bisschop Rosa Chavez. In de week van de pauselijke hemelvaart was Chavez op uitnodiging van Cordaid even in Nederland voor de herdenking van de moord op Romero. ‘Als je gevormd bent in een land dat zucht onder het juk van het communisme’, zegt hij, ‘dan kies je automatisch voor het tegenovergestelde. In zijn eerste jaren, toen alles beheerst werd door de Koude Oorlog, had deze paus er moeite mee om voorbij de ideologieën te kijken. Het Sovjetgevaar was bij hem alom aanwezig. Maar voor het lijden van de armen heeft hij altijd aandacht gehad.’

Bisschop Chavez is al jaren warm pleitbezorger van de zaligverklaring van zijn vroegere chef Romero. Maar hoewel Johannes Paulus II tamelijk scheutig was met zaligverklaringen, is dit hem vooralsnog niet gelukt. ‘De paus heeft de zaligverklaring van Romero altijd geblokkeerd’, meent Victor Scheffers van Justitia et Pax. ‘Hij vond Romero te ver gaan in zijn oproep aan de armen om in opstand te komen. In zijn kijk op bevrijdingstheologie was hij inderdaad echt een Poolse paus. Iemand die achter iedere boom een communist vermoedde.’

Want liet hij de sandinisten in 1983 nog links liggen, in 1987 haalde de paus zich de woede op de hals door juist wel goede banden aan te knopen met de Chileense generaal Pinochet. Tot overmaat van ramp liet hij zich aan het eind van het bezoek in gezelschap van de dictator vanaf het vanaf balkon toejuichen door de aanhangers van het regime.

Jos van Gennip noemt het ‘typisch Hollands’ hierover te klagen. ‘Je kon er in Latijns Amerika de klok op gelijk zetten: steeds als de paus bij een bepaald regime op bezoek was geweest, dan viel dat regime korte tijd later. Als je gelooft dat mensen te overtuigen zijn, dan moet je soms wel eens de verkeerde handen schudden’, vindt Van Gennip. Maar voor Victor Scheffers was het optreden van de paus met Pinochet ‘een slag in het gezicht van de kerk’. ‘Uitgerekend in Chili had je een moedig episcopaat dat zich verzette tegen de mensenrechtenschendingen onder het regime van Pinochet, en die zien dan hun kerkleider samen met hem op het balkon. Dat signaal is door heel veel mensen volkomen verkeerd begrepen’, zegt Scheffers.

Mario Coolen van Solidaridad: ‘Met het bestrijden van politiek links ging de paus voortvarender te werk dan met het bestrijden van politiek rechts. Vreemd genoeg zijn de uitspraken van deze paus radicaal, maar hij is altijd bang geweest voor het vertalen van die radicale uitspraken in een radicale politiek. Hij vond dat de kerk zich niet te veel met de praktijk moest bezighouden, zoals in Nicaragua.’

Typisch Nederlands, zo’n wijzend vingertje? Misschien wel. Of in ieder geval westers. Want wie een willekeurige blik werpt op de necrologieën die de kranten van Bombay tot Kinshasa en van Brasilia tot Manilla afdrukten, ziet dat vooral in Europa die andere heikele misstap van Johannes Paulus II, de afwijzing van condooms in de strijd tegen HIV/Aids, wordt opgemerkt. Toch is het nog maar twee jaar geleden dat kardinaal Trujillo, voorzitter van de pauselijke raad voor het gezin, het anti-condoomstandpunt schraagde met de bewering dat het HIV-virus zo klein is dat het eenvoudig dwars door een condoom kan dringen. Het was voor de katholieke minister Van Ardenne voor Ontwikkelingssamenwerking reden genoeg om haar beklag te doen bij de Nederlandse kardinaal Simonis. Maar in de meeste kranten op het zwaarst getroffen Afrikaanse continent blijft de behoudende bevolkingspolitiek van het Vaticaan onbesproken. Over de doden niets dan goeds.

Condooms uitdelen

Natuurlijk, zegt oud-directeur Hans Kruijssen van Cordaid, zitten veel katholieken hiermee in hun maag. Maar aan de andere kant: ‘Was het maar zo dat de kerk zo veel invloed had dat als de paus morgen condooms zou toestaan, dat iedereen ze opeens gaat gebruiken! De weerstand in Afrika is ook behoorlijk cultureel bepaald.’ Maar, zegt hij, je moet de boodschap ook niet al te letterlijk nemen. ‘Wij calvinisten denken altijd dat wat op papier staat precies wordt nageleefd. Maar dat is helemaal niet zo.’

Vorig jaar was Kruijssen nog in Brazilië. ‘Formeel is bijna iedereen daar katholiek. Maar als je in de favela’s komt, dan is daar geen priester te bekennen. De rol van de kerk in ethische kwesties is daar dus gering. Mensen gaan dan heus niet eerst op zoek naar een priester voordat ze besluiten wel of niet een condoom te gebruiken. En toen president Lula, een vroom katholiek, tijdens het carnaval miljoenen condooms uitdeelde, is daar geen enkele reactie van de kerk op gekomen. Mensen zijn in hoge mate vrij zelf te besluiten.’

Mario Coolen hoopt wat dat betreft op een tussenweg. De kerk, zegt hij, is tegen wapens, want wapens zijn dodelijk. ‘Toch zegt het Vaticaan: er zijn situaties waarin wapens gebruikt moeten worden om groter onheil te bestrijden. Zou je zoiets niet ook over condooms kunnen zeggen?’

Advertisements

About this entry